Final

Örnek Resim


Arion

Malatya Haber -

Şehir-İnsan-Öykü: Orduzulu Mamulo / Zalatacılar

Şehir-İnsan-Öykü: Orduzulu Mamulo / Zalatacılar
  • 07.07.2017

Bir gün, tüm şehirden olduğu gibi, Akpınar’dan da duyulan patlamayla irkildiler.

Bülent KORKMAZ    
[email protected]

Ayaklarında asker botu, başında asker şapkası ve yaz-kış omuzundan indirmediği asker kaputuyla “Orduzulu Mamulo(Mamo), Kernek’ten inerek Fuzuli Caddesini geçmiş, Akpınar meydanında “Zalatacı Abit” Dayının dükkânına varmıştı.

Yaklaşık 1.90 boyu, 100-110 kilo ağırlığıyla görünümü hoyflü (heybetli, ürkütücü) babayiğit bir adamdı Mamulo. Kimseye zararı olmayan, kendi halinde, aklı “velilere karışmış” güzel bir insandı. Kafası eserse ve de bir iş bulursa çalışır, üç-beş kuruş harçlığını çıkarır, geçinir giderdi. Kimseye eyvallah etmez, karnını doyurup, gününü gün etmeye bakardı.

Sert geçen bir kışın ardından, karlar eriyip bahar gelince bahçelerde işler açılmıştı. Mamulo, o gün bir bahçede “bel bellemiş”, iş bitince karnını doyurmak üzere “salatacı dükkânına” gelmişti. Daha kapıdayken “Oradan bi sıcağ ekmek yolla hele” diye seslendi. Abit Usta, okul çıkışı yardım için yanına gelen oğluna “Hüseyin, ver oradan hele Mamulo’ya bi ekmek” dedi. Hüseyin, o günler her biri 520-550 gram gelen, yani bugünkü ekmeğin neredeyse 2,5 katı ağırlığındaki, açık ekmeği Mamulo’ya uzattı.

Kimi-kimsesi olmayan, muhacir, kerpiç evlerin tamirini, tadilatını, sıvasını yaparak geçimini sağlayan, evi barkı olmadığından hanlarda yatıp kalkan Alo Dayı’nın yanına oturup, nasırlı ve heybetli elleriyle ekmeği bölmeye başlayan Mamulo (yanda istirahat halindeyken çekilmiş fotoğraftaki zat), duvarlarına ‘fırdolayı’ masa işlevi gören sıraların monte edildiği, küçük dükkâna girip kürsüye oturmadan, mübareği midesine indirmişti bile. Dükkândakiler için şaşılacak bir şey yoktu; çünkü bu Mamulo “normalleriydi”. Arkası gelecekti.

Sonra 50 gram helva istedi. Hüseyin, bir kitap yaprağının üzerine helvayı koyup getirdi. Artık okunmayan-kullanılmayan kitapların veya defterlerin yaprağı, “tost-modern” çağların, yani günümüzün, “kullan-at” tabağına karşılık gelen bir işlev görürdü.

Mamulo, helvanın üzerine biraz toz biber gezdirdi ve sıcağından bir ekmek daha istedi…

****

1950’li yıllarda, Akpınar Meydanında, bugün minibüs duraklarının bulunduğu yerde, yan yana sıralanmış, büyüklüğü 15-20 metrekareyi geçmeyen, “zalatacı” (salatacı) denilen dükkânlar bulunurdu. Abit (Abidin) Ustanın yanı sıra, Sarı Ali (Boz Ali diye de tanınırdı), Orduzulu Cemal, Berber Bayram (eskiden, sünnet, diş çekme, iğne vurma gibi faaliyetleri de içeren berberlik mesleğini yaptığından bu isimle anılırdı) ve Cumali Usta işletirdi zalatacı dükkânlarını.

Zalatacılar her gün geç saatlere kadar açıktı. Ana “menü” şimdi kahvaltılık niyetine yediğimiz yiyeceklerden oluşurdu. Müşterilerin geneli salata ekmekle karnını doyurduğundan işletmeler bu isimle anılıyordu. Servis edilen yiyecekler mevsimine göre değişiklik gösterebiliyordu.

Bir kere her mevsim yoğurt olurdu; kış aylarında bakır sitillere mayalanan veya Orduzu’dan küleklerle gelen yoğurtlar donmuş olur, servis edilmeden önce biraz ılıması beklenirdi. Peynir, zeytin, çökelek, helva, şeker sucuğu da bulundurulurdu. Müşteriye sunulan yiyecek-içecek haliyle mevsimine göre değişiklik gösterirdi. Kışın çorba, pekmez, süt, tereyağı aylarıydı. Bazen tükürük kebabı yapılır, kuru fasulye pişirilirdi.

Baharla birlikte sarmısak ve yoğurtla yapılan marul salatası da ortaya çıkardı. Yaz ayları ise ekmekle beraber Çırmıhtı ve Banazı bağlarından gelen Tahennebi üzümü veya domates salatası ya da hıyar cacığı yenilirdi. Güzün ise Arapgir Siyah üzümü ile yine Malatya’nın üzüm deposu Çırmıhtı ve Banazı’dan arz-ı endam eden Mikeri, Şam, Top üzümü masaları şenlendirirdi.  

Hem somun hem açık ekmek bulundurulurdu. Ekmek genellikle kapının önüne konur, isteyen daha dükkâna girmeden ekmeğini alabilirdi. Hatta halk dolaptaki ekmeklerden satın alabilirdi.

Yumurta “bahar ağzında” (*) haşlanmış olarak arz-ı endam ederdi. O zamanın tavukları “laylon” tavuk olmadığından olur-olmaz yumurtlamaz; havaların ısınmasını; kış boyu kapalı kaldıkları kümesin açılmasını ve zeminin yumurtlamaya elverişli (bağların-bahçelerin yeşillenmesi) hale gelmesini beklerdi. Bazı tavuklar istisna olarak kışın yumurta vermeye devam etse de bunlar bile haftada sadece 1-2 defa doğurabilirdi.

Çocukluğumda beslediğimiz beyaz renkli iki “legorn” cinsi tavuğumuzun kışın sürdürdüğü üretkenliği halen hatırlıyor olmamın sebebi, o günlerdeki, yumurtanın mana ve ehemmiyetine bağlıyorum. Leziz yumurtalarıyla ailemize protein yüklemesi yapan evimizin “bereket kızlarını” elim bir tavuk kolerası salgınında kaybetmiştik ve ben az üzülmedim onlar için. Sadece yumurta meselesi değildi aslında; günüm bu sevimli hayvanlarla geçerdi.

Yazın bahçelerde özgürce dolanıp eşinerek ve evin artık yemekleriyle beslenen, kepek ve buğday tanesiyle gıda takviyesi yaptığımız o sevimli tavukların yumurtaları da yumurta olurdu ha! Hele bir de bakır sahanda, odun ateşinde, sarıkızın saf tereyağını eritip üzerine kırmışsanız…

Anlayacağınız “yımırta” kıymetli bir üründü gençler!

***

Garip bir şekilde, yumurtalar bu kadar doğal ve leziz olmasına karşın, ya soğan kabuğuyla  ya da ‘Viktorya’ marka kırmızı kumaş boyasıyla haşlanarak renklendirilir, öyle satışa sunulurdu. Niyeyse kırmızı yumurta müşterinin hoşuna gider, ilgisini çekerdi. Bazı müşterilerin yumurta tokuşturduğu olurdu.

Zalatacıların müşterisi sadece Mamulo ve onun gibiler değildi…

İlçelerden, köylerden gelip inşaatlarda, bahçelerde amelelik eden veya köyünde ürettiğini satmak üzere pazara getiren, anlayacağınız üç günlük dünyanın geçim tasasıyla çırpınan garibanların da uğrak yeriydi. Aslında onlar için zalatacı dükkânı bir çeşit lokantaydı. Bir ekmeğin arasına haşlanmış yumurtayı, salatayı ya da peyniri-zeytini yayar, üzerine tuz-biber eker; birkaç kuruş fazladan paraları varsa istedikleri salataya sirke-zeytinyağı-limon sıktırır; karınlarını doyurup işlerine güçlerine dönerlerdi.

Salataya sirke-zeytinyağı veya limon isteyen müşteriler genelde İstanbul’a çalışmaya gidip dönmüş Malatyalılardan oluşurdu.  Bugün bize çok sıradan gelen bu yeme şekli o yıllar Malatya mutfak kültüründe yoktu.

***

Mamulo, Helvacı Hakkı Dayı’dan tedarik edilen “Güzel” marka helvayı ikinci açık ekmeğin üzerine sürdü. Üzerine kırmızı toz biber serpip onu da mideye indirdi ama doymamıştı! Üçüncü ekmekle, bir kepçe yoğurt istedi.

Mamulo, karnını doyurup kalkarken masaya “kafasına göre” birkaç kuruş bırakırdı. Bıraktığı para normal müşteriden alınan hesap değildi. Daha doğrusu Mamulo ve onun gibilerinden esnaf, ne yerlerse yesin ne içerlerse içsin, para istemezdi. “Şirin aklın” esirgendiği bu güzel insanlara bakmayı, korumayı, gözetmeyi Çarşı kendine vazife bilmişti. Ama o yine de üç-beş kuruş bırakmayı ihmal etmiyordu.

Mamulo gittikten sonra birkaç saat daha çalıştılar; müşteriler geldi gitti. Artık saat geç olmuştu, müşteri gelmezdi ama elde kalan ekmekler vardı. Fırıncılar iade almazdı; ekmeği çöpe atmak ise o günün insanının aklının ucundan bile geçmezdi. Çünkü ekmek kutsaldı; ona yanlış yapılamazdı; çöpe ekmek atanın, yemek dökenin evinin, iradının bereketi olmazdı.

Abit Usta, Hüseyin’e “…oğlum al şu kalan ekmekleri; sat, gel” dedi. Hüseyin hemen ekmekleri yüklenip biraz ileride, şehrin merkezi Yeni Cami Meydanına gitti. Fırında 25 kuruşa satılan ekmekleri 15-20 kuruştan satıp evine dönecek, derslerini yapacaktı.

***

Üşengeçliği, tembelliği dillere destandı Mamulo’nun. Ama “he” deyip çalıştı mı işçiliğine diyecek laf bulunamazdı.

Zalatacı Abit Dayı bir defasında oğlu Hüseyin’e “Şu Mamulo’nun gönlünü etsek de gaysıların dibini bi bellese” demişti. İş ki o hoş gönül hoş ola da beli eline ala!

Günlerden bir gün Mamulo elinde, arasına peynir-soğan artık ne koyduysa, dürümüyle Kışla Caddesinden giderken bir fırıncı kendisini durdurdu. Fırının önüne odunlar yığılmıştı; Mamulo’ya “bunları fırına daşırsan sana şu gadek para” dedi.

Mamulo, önce elindeki ekmeğe baktı; sonra kuşağında yoklayıp tütününü çıkardı, ona şöyle bir baktı. Ekmeği ve tütününün yerinde olduğunu görünce fırıncıya dönerek, ekonomik bağımsızlığını kazanmış insan özgüveniyle, kuvvetli bir ‘cık’ çektikten sonra “yoğ, daşımıyım” karşılığını verdi.

Yine günlerden bir gün Mamulo çarşıda gezinirken, köyünden gelen birileri yanına yanaştı. “Gara haber” getirmişlerdi.

“Mamulo” dediler,  anan öldü”.

Haberi getirenlere ters ters baktı Mamulo. Hiç hoşlanmamıştı gelen haberden ve haberi getirenlerden. Ve “en Bezgin Bekir” karakterini bile dumur edecek şu cevabı verdi:

“…Eyle mi? Neyse ölüyü çoğ bekletmek cayiz degil, haman gömün”

Sonra caddede turlamaya devam etti..

***

Zalatacılar 70’li yıllarda dükkân açıp kapatmaya devam ettiler. Çok çalıştılar. Bayram-seyran, tatil, izin demediler. Ellerine geçen üç-beş kuruşla kendileriyle beraber ailelerinin rızkını helalinden temin etmeye çalışıyorlardı.

Sonra bir gün, şehrin birçok yerinden olduğu gibi, Akpınar’dan da duyulacak bir patlama sesiyle irkildiler. İlk başta bu sesin nereden geldiğini kimse anlamadı. Hayra alamet olmayan, sonradan Kanalboyu’ndan geldiği anlaşılan bu patlama sesinin tüm Malatya’yla birlikte ekmek teknelerine sebep olacağını bilemezlerdi.

Postayla yollanan bombalı bir paket dönemin belediye başkanı Hamit Fendoğlu, gelini ve iki torununun katline yol açacak, ardından Malatya savaş alanına dönerken 4 kişi daha yaşamını yitirecek, onlarca vatandaş yaralanacak, binalar, matbaalar yıkılıp, beş yüzün üzerinde dükkân ve mağaza tahrip ve talan edilecekti.

Zalatacıların bitişiğinde Dersimli Rıza (Rıza Bingöl) Dayının dükkânı bulunuyordu. Onun dükkânı ateşe verilince alevler bir anda onları da saracak, geriye kömürleşmiş bir enkaz kalacaktı.

Olaylar yatışıp, aradan bir-iki yıl geçtikten sonra yerine betonarme dükkânlar dikildiyse de sanki memleketin de işlerin de tadı kaçmıştı. Zalatacılar 80’lerin ortalarına kadar çalışmaya devam etti. Sonra belediye, dükkânların arkasında bulunan Bitpazarı ile bu dükkânları sağlığa uygun şartlar içermediği gerekçesiyle yıkım kararı aldı.

Mahkemeye gidildi; yıkım durdurma kararı çıktı; belediye buna itiraz etti; karara uydu-uymadı; allem ettiler kallem ettiler derken dükkânlar sonsuza kadar kaldırıldı.

Mamulo ve cümle garibanların karnını doyurduğu mekân “matal” oldu.

________________________________________________________

Anılarını aktarıp bu yazıyı kaleme almamı sağlayan Hüseyin Yapar ağabeyim/dostuma ve babası Abit Dayıya teşekkürlerimi sunuyorum. Hikâyemizde çırak rolünü oynayan Hüseyin Abi, 70’li yıllarda Mamulo’nun bıraktığı yirmi beş kuruşlarla gidip Yıldız Teknik Üniversitesinde okumuş; makine mühendisi çıkmış. Ayrıca katkılarından dolayı İsmet Yalvaç ile merhum Erhan Kırçuval ağabeylerime teşekkür ederim. Elli gram helvayla mutlu olan insanları ve mekânları görmüşlüğüm yok. Onlar anlattı/anlatmış; benim yaptığım kâtiplikten başka bir şey değil.

***

Fotoğraflar, Malatya olayları sırasında yakılan zalatacı dükkânlarının görüntüsü.

  • Sol dipte Sarı Ali’nin dükkânı yer alıyor. Yanındaki duvar yıkıntısı Abit Dayı’nın dükkânına ait. Hemen bitişiğinde Dersimli Rıza Bingöl’ün dükkânı görülüyor. Bu dükkân yakılınca hepsi alev alıp yanmış. Sağ köşede, Aydınlar Kıraathanesi tabelasının altında, Malatya Fırıncılar Odası Başkanlığı da yapmış, Çırmıhtılı Kemal Gül’ün fırını var.
  • Abit Dayının dükkânından detay. Yerde yanmış halde helva tenekeleri duruyor.

Bu fotoğrafları sağlayan amcamız Mehmet Hanifi Yapar’a şükranlarımı sunarım.

***

(*) Karnının doyması iklim döngüsünce belirlenen tarıma bağlı insanoğlunun mevsim sınıflandırması hep hoşuma gider, ilgimi çeker. Hüseyin Abi’den duyduğum “bahar ağzı” lafı gibi. Benzeri Cervantes’in ölümsüz eseri Donkişotun ikinci cildinin bir yerinde, eserin karakterlerinden Müslüman filozof Seyyid Hâmid Badincani’nin ağzından “İlkbaharı bahar izler, baharı yaz, yazı sonbahar, sonbaharı kış; zaman bu sürekli çarkla birlikte tekrar tekrar döner…” sözleriyle karşımıza çıkıyor. Bu eşsiz eseri aynı eşsizlikte İspanyolcadan Türkçemize “eksiksiz” kazandıran çevirmen Roza Hakmen yukarıdaki sözlerin yer aldığı sayfanın sonuna “Eskiden yıl beş mevsime bölünürdü: Baharın başlangıcı, bahar sonuyla yaz başı, yaz sonu, sonbahar ve kış” dipnotunu düşmüş (Miguel de Cervantes Saavedra / La Mancha’lı Yaratıcı Asilzade Don Quijote II – Sayfa 765/Yapı Kredi Yayınları).

Etiketler: / /

Yorumlar
  1. Ahmet KUTLUBAY dedi ki:

    Mamılo’yu İlkokul yıllarımda Orduzu’ ya Dedemlere gittiğimde tanıdım. Mamılo orduzu Yukarı Köşe’de Dedemlerin evinin yakın aşağısında otururdu. Karnı aç olduğu bazı zamanlarda dedemlerin eski evinin kapısından,çocukluğumuza göre dev cüssesiyle içeri girer, Büyük Anneme (Böyükana) <> derdi. Büyük Annem <>, merdiven yanındaki karanlık ve serin odadaki tel dolabından Mamılo için var olan yiyeceğini çıkarır ve mamılo karnını doyururdu. O karnını doyururken ben onu ürkek bakışlarla izlerdim. Yazıdada belirtildiği gibi çalıştığı pek bilinmezdi. Ancak ben rahmetli Ali dedemlerin (Ali Turgut) Gutulu Bağında bel belediğini hatırlıyorum. Hepsine Allah rahmet etsin. Bülent Bey; anı makaleniz için teşekkür ederiz. A. KUTLUBAY

  2. IŞILAY ÇALIŞKAN dedi ki:

    Muhteşem bir makale…ellerinize sağlık.

  3. Hüseyin Şahin dedi ki:

    Mamılo’yu Dr. Ali Yalçın’ın “Mamılo’nun Kürekleri” romanından okumuştum. Çocukluğumdan da tanırım. Mamılo çoğu zaman Orduzu Otobüsünün kalktığı şimdiki Kışla caddesindeki saat kulesinin orada azametiyle boy gösterirdi.
    Güzel bir öyküleme olmuş; dönem betimlemesi çok güzel. Okuyuculara o dönemin değerlendirilmesi yönüyle okunmasını öneriyorum.

    Yazar: Ali Yalçın
    Yayınevi: Bilsam Yayınları
    Roman adı: Mamılonun Kürekleri

    Bülent emeğine sağlık…

  4. Yunus ERTAN dedi ki:

    Tekasur Suresinde anlatılan çoğaltma ve çoklukla övünme yarışına en güzel cevap Mamulo’nun hayatı ve hayata bakış açısıdır. Ekmek(tokluk) ve tütün(keyf) olunca fazlasına gerek yok. İşte hayat bu kadar olmalı. Ne incitmeli kimseyi ne de üzmeli. Kelam ve kalem sahibi Bülent Abi Teşekkürler…

  5. Bülent Sarıoğlu dedi ki:

    Kalemine, yüreğine sağlık kardeşim. Zevkle okudum. Bu satırlar sadece aydın bir bilincin değil, yüce bir gönülün de ürünü.

  6. süleyman dedi ki:

    İnanın ki ağlayarak okudum. Yaşım çok değil ama çocukluğum hep bu tür konuşmalar ve yaşantılarla geçti. Çok özledik biz eski malatyamızı, memleketimizde yabancıyız.

  7. ali gültekin dedi ki:

    muhteşem bir yazı. o günleri hayal ederek okudum

  8. Atilla Kantarcı dedi ki:

    Bülent kardeş gönlüne sağlık. Her zamanki gibi hem gülümsettin hem hüzünlendirdin. Sağol.

  9. Levent Efe dedi ki:

    Gönlü zengin insanların, bunların yaşadığı dünyaların belgelenmesi, geleceğe kalması çok önemli.
    “Şirin aklın” esirgendiği.. diye başlayan cümle ne çok şey anlatıyor..
    Ellerinize sağlık, LE

  10. Ahmet Belge dedi ki:

    Emeginize kaleminize sağlık..

  11. murat dedi ki:

    Bir deliyimi.anlattiniz hikâye kıvamında onun helva yemesi hikayeyi bitirdi daha hoş büyükler imizden duyduğumuz olaylar var ama havlusu Mehmet sorikli yaşar mamulo.mercedes kadir hikayelerinden bıktık bu dandirik hikayeleri anlatacaginiza.malatyadan 100 90 göçen yerlilerin o dönemki yaşamları komşu ilişkileri insan ilişkileri adamliklarini.anlatin doğudan göçün bizi nasıl olumsuz etkilediğini ilçelerden şehre göçebelerin olumsuz etkilerini anlatın işte Malatya’nın yerli insanları bu güzel insanlar göç edince Malatya bu hale geldi akp ye 100 70 çıkan bı memleketin insanlarından fazlada söz etmeye gerek yok zaten o oyda bu göclerden cikiyor

  12. MALATYALI44 dedi ki:

    süper duygulandım çockluğum dönemde iyi biliyorum oraları mamılo son dönemlerde eski söğutlü camii önünde otururdu

  13. BEKİR gürcü dedi ki:

    Harika o yılları ve mekanları iyi bilirim abit dayı oğlu HÜSEYİN komşumuzdu rahmetli Kemal GÜL kayınpederimdi allah rahmet eylesin mamulo bir efsaneydi ruhu şad olsun sevgili Bülent kalemine sağlık

  14. nazmi yetişen dedi ki:

    Elinize sağlık böyle güzel insanların yaşadığı Malatyayi yazdığınız için mahallemizin saygi değer insanı Abit dayıyada Allah uzun ömür versin ellerinden öpüyorum

  15. ORHAN TUĞRULCA dedi ki:

    Eline gönlüne sağlık Bülent kardeş,

  16. M.İhsan KAHVECİ dedi ki:

    birkaç yıl önce malatyada görev yapmış biri için çok samimi ve hüzünlü bir yazı elinize emeğinize sağlık

  17. sezgin dedi ki:

    Mamolo hemşerimdir Allah gani gani rahmet etsin mekanı cennet olsun..Çok gururlu kimseden birşey almaz Orduzuda sadece iki kapının ekmeğini yer ..diğerlerinin verdiklerini almazdı..Aynı zamanda rahmetlinin kürek kolleksiyonyda vardı..80 li yılların başlarında belediye otobüsünün sol arkada tek koltuğunu ona aitti habire Orduzu Eskimalatya ya gidip gelirdi…

  18. gero fba dedi ki:

    Eline sağlık gönül insanı…

  19. H BAYRAM ZENGİN dedi ki:

    HARİKA BİR MAKALE OLMUŞ BÜLENT BEY KALEMİNE SAĞLIK HELE BİRDE GURBETE OKUNURSA BU YAZI HASRETLE DOLUYOR İNSAN BURNUMDA BURAM BURAM MALATYA KOKUSU …….

YORUM YAZ
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici, saygısız ifadeler, cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, suçluyu ya da suçu övücü, uygunsuz gönderici adı, 'naylon- uyduruk' mail adresli, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmayacaktır. Ayrıca, mesajların tüm yasal ve cezai sorumluluğu, mesajlarıyla birlikte IP numaraları da düşen göndericilere aittir."