Malatya kent merkezinde yaklaşık 200 yıllık tarihi bir geçmişi bulunan, 'Çarşı Kilisesi' adıyla bilinen Ermeni Kilisesi iken camiye dönüştürülen, 24 Ocak 2020 Elazığ hafif ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremde ise ağır hasar gören, restore edilmekte iken, çalışmaların gereken özen ve güvenlik koşulları sağlanmadığı için Cumartesi günü çöken Çınarlı Cami'nin başına gelenler yetersizlik ve sorumsuzluk olarak nitelendirildi. 2020 Elazığ depremi sonucu hasar gören ve yaklaşık 20 milyon TL harcanarak, güya güçlendirilip, depreme dayanıklı hale getirildikten ve restore edildikten sonra 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depreminde tamamen yıkılan Yeni Cami skandalından sonra Çınarlı Cami'nin başına gelenler Malatya'daki tarihi yapılarla ilgili çalışmaların ne denli sorumsuzca yapıldığını ortaya koydu.
ÇARŞI KİLİSESİNDEN ÇINARLI CAMİYE..
Malatya'nın 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerinde hasar gören çok sayıda binanın bulunduğu Yeni Cami ve Söğütlü Cami başta olmak üzere birçok caminin bulunduğu, güneyi İnönü Caddesi, kuzeyi Çevre Yolu, doğusu Akpınar, batısı da Turgut Temelli (Emeksiz devamı) Caddesi olan 'çarşı merkezi'bölgesindeki yapıların yeniden imar projesi kapsamında yıkılmasıyla ayakta kalabilen yegane yapılardan olan, kilise olarak inşa edilmesine karşın daha sonra camiye çevrilerek 'Çınarlı Cami' adını alan ibadethane, tarihi eser tescili nedeniyle yok olmaktan kurtuldu. Cami, tamamen beton binalarla inşa edilen bölgenin bir köşesinde, kentin mazisinden kalan ender eserlerden biri olarak şimdilik varlığını sürdürmeyi başarmıştı.
ÇÖKME ANI: Restorasyondaki Çınarlı Caminin çökme anı..
Yeniden imar adı altında, emlak rantı çok yüksek olan ve 'çarşı merkezi' de denilen geniş bir alanın, depremde hasar görmesinden sonra, depremden ‘kâr’ çıkarmayı hedefleyen Emlak Konut tarafından yaptırılan projeyle, klasik müteahhit mantığının galip gelmesi, yerel kent yöneticilerinin kentlerine ilişkin bilinç eksiği yüzünden tamamen beton bloklardan oluşan bir yapılaşmaya teslim edilmesiyle, bu alandaki en önemli yapılardan Söğütlü Cami başta olmak üzere kent hafızasında korunması gereken birçok yapı ranta kurban edildi. Depremde büyük hasar gören Yeni (Teze) Cami yeniden inşa edilme projesiyle akıbetini beklerken, eski çarşıdan, depremde yıkılmayan tescilli tarihi eser Çınarlı Cami kalabildi.
Ancak, Malatya'nın 'Şehir Plancılığı ve İmarı' rezaletinin en özel örneği olarak yorumlanan deprem sonrası çarşı imar planlamasında, depremden hasar gören Çınarlı Cami, rant amaçlı adeta bir karış yer bırakılmadan çevresi binalarla çevrilerek 'gözden kaybedilme' ike karşı karşıya bırakılmış, bu durum malatyahaber.com'da 'Yeni Malatya' Çarşısının Bir Köşesindeki İki Asırlık 'Sığıntı'!. başlığı ile eleştirilmişti.
TARİHÇE.. ÇARŞI KİLİSESİ'NDEN ÇINARLI CAMİ'YE..
Eskimalatya'dan göçle Aspuzu denilen bugünkü yerde yerleşimin 1839'da başladığı Malatya'da, bu tarihten önce 1835'te ahşap kilisenin yerine taş yapı olarak inşa edilen, halk arasında da kilise olarak kullanıldığı dönemde 'Çarşı Kilisesi' denilen yapı, 1968 yılında camiye dönüştürülmüştü. Minaresiz hali, kilise orijinli binadaki kıble nedeniyle de özgün olan yapı, 1990'lı yıllarda Münir Erkal'ın belediye başkanlığı döneminde, dayanıksız olduğu gerekçesiyle yıktırılmak istenmiş, bu nedenle kapalı tutulduğu dönemde bazı kişilerce tabanı kazılarak 'define' aranmış, ancak halk tepkisi üzerine yıkımdan vazgeçilerek, restorasyonla yeniden ibadete açılmıştı.
ARŞİV FOTO: Çınarlı Caminin depremden önceki görüntüsü
Eskiden burada, kilisenin yerinde bulunan ahşap bir yapı olan Surp Sarkis Kilisesi 1835’te yenilenirken taş yapı olarak kiliseye dönüştürülmüş, taş ustası Aharon tarafından inşa edilmiştir. Şehrin çarşısı ve Ermeni semtinin uç tarafına kondurulmuş. Kerovpe Sukiasyan Kilisenin sekiz taş sütun üzerine kubbesiz ve düz damlı inşa edilmiş olduğunu söylüyor. Kilisenin çan kulesi de yokmuş. Kilisenin güney tarafında kiliseye ait 40-50 dükkân vardı. Avlunun içinde murahhas ve papazların ikametine ayrılmış tek katlı birkaç oda vardı. (Arşag Alboyacıyan Malatya Ermenileri Kitabı)
İl merkezinde Eski Kasap Pazarında, şimdiki Yeni Hamam Sokak ile Sabuncu Sokağının kesişme noktasında yer almaktadır. (Asıl Çınarlı Cami ise, Tüccar Pazarı ile Yeni Cami arasında, şimdiki Vakıflar İş hanının bulunduğu yerde idi. 1631 tarihinde kerpiç ve taştan yapılmış, kubbesiz, son cemaat yeri kapalı, avlusunda havuzu olan güzel ve ferah bir cami olarak ün yapmıştı. Caminin banisi, Malatyalı Derviş İsmail Mehmet Ağa’nın Babüsaade Ağası iken yaptırması nedeniyle caminin resmi kayıtlardaki ismi “Babüsaade Cami” olarak geçer.)
Çınarlı caminin koruma derneğinin aldığı kararla yıkılan cami yasal işlemlerden dolayı gerekli onayı alamayınca Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından iş hanı (Vakıf İşhanı) yapılmıştır. Çınarlı cami yıkılınca, belediye halkın husumet ve gazabını bertaraf edebilmek amacıyla Eski Kasap Pazarındaki 26 x 14 m boyutundaki bu binanın üstü kaburgalı haç tonozlarla örtülü Surp Asdvadzadzin Kilisesini camiye dönüştürülmüş, 1968 yılında, onarılan bu camiye de Çınarlı Cami ismi verilmiştir.
Cumhuriyet döneminde bir süre kilise olarak Malatyalı Ermenilere hizmet veren kilise, bir zamanlar dericiler, demirciler, pamukçular 1950’li yıllarda Kızılay tarafından depo olarak kullanılmıştır. Kilise hizasında, bir sıra kilise vakfiyesi olan dükkanların kasaplara kiralandığı ve kiralarının da belediye tarafından topladığı, o dönemde Malatya’da yaşayanlar tarafından bilinmektedir.
Ana mekan derinliğine üç bölüme ayrılmıştır. Bunların üzerleri kaburgalı haç tonozlarla örtülüdür. Cami haline getirilince kuzey duvarından bir giriş açılmış ve güney duvarı üzerinde de mihrap yapılmıştır.
ARŞİV FOTOLAR: Çınarlı Caminin 6 Şubat depremleri sonrasındaki görüntüsü
İki kapısından biri batıya, biri ise kuzeye açılır. İçeriden çıkılan ve sonradan yapılan mahfeli yüz kişiliktir. 1500 kişinin ibadet edebileceği caminin batı yönünde onbeş adet abdest musluğu vardır. Mimber ahşap ve mihrabın yanındadır. Vaiz kürsüsü ise güney duvarına tesbitlidir. On adet tuvaleti kuzeye bakan avlunun zemin katındadır. Onbeş pencereli, tabanı tahta döşelidir. Minaresi yoktur. (KAYNAK: Fikri Demirtaş, Malatya Çınarlı Cami, 2020- Ahmet Şentürk- Mehmet Gülseren- Ali Helvacı, Malatya Camileri, 1992)
RESTORASYON VE ONARIMDAKİ SORUMSUZLUK ESERİ YOK ETTİ!.
Malatya il merkezindeki önemli tarihi yapılardan biri olan Çınarlı Cami'nin restorasyonu işi, Vakıflar Genel Müdürlüğü yerine Malatya'daki deprem sonrası imar ve inşaat işlerini üstlenen Emlak Konut sorumluluğunda ihale edildi.
"Malatya İli Merkez Çınarlı Cami Restorasyon, Alt Yapı ve Çevre Düzenleme İşi" altında ihale edilen projeyi Er Yapı Restorasyon Mimarlık Taahhüt Limited Şirketi adlı firma üstlendi. İhaleye ilişkin, ihale rakamı, başlama, bitiş ve ruhsat tarihlerinin yer almadığı bir tabela da caminin önüne dikildi.
Depremde ciddi hasar gören yapı için gerekli destek vb. gibi koruma önlemleri alınmadan başlatılan çalışmalar sırasında, ayrıca çatı bölümüne yüklenen yük nedeniyle duvarlar dayanamadı ve çökme meydana geldi. Yapının neredeyse tamamına yakını çökmeyle yerle bir olurken, küçük bir kısım ayakta kalabildi.
(Çarşı Kilisesi- Çınarlı Cami ile ilgili Araştırmacı Yazar Fikri DEMİRTAŞ'ın blogunda yazdığı ayrıntılı yazı da şöyle:
https://fikridemirtas44.blogspot.com/2021/02/malatya-cinarli-camii-surp-asdvadzadzin.html)
FOTOĞRAF: Çınarlı Cami restorasyon sırasında çöktükten sonra kalan enkaz
YENİ CAMİ GÜYA DEPREME DAYANIKLI HALE GETİRİLDİKTEN SONRA DEPREMDE TAMAMEN YIKILMIŞTI..
24 Ocak 2020'de meydana gelen, 6,8 büyüklüğündeki Elazığ- Malatya depremi Malatya’nın sembolü haline gelen, yerli halkın 'Teze Cami' olarak adlandırdığı Yeni Cami ya da kayıtlardaki adıyla Hacı Yusuf Taş Camisine büyük zarar vermişti.
Caminin ana kubbenin bir bölümünde çökme, duvarlarında çatlama, minare külahlarında dökülme meydana gelmişti. Depremin ardından tehlike oluşturduğu için ibadete kapatılan 'Yeni Cami' için, depremden aylar sonra Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından ihale düzenlenmiş, ihale ile ilgili Genel Müdürlük ve Malatya Bölge Müdürlüğü arasında yaşanan sorunlara rağmen, ihalenin verildiği 'Sur Yapı' adlı firma tarafından onarım ve restorasyon çalışmalarına Ekim 2020'de başlanmıştı. Ana kubbe ve hasar gören diğer kubbeler tamamen sökülüp değiştirilirken, doğu ve batı yan duvarlarına da payandalar eklenerekgüçlendirilmişti. Caminin iç duvarları da güçlendirilirken, ahşap olan taban sökülerek temel ortaya çıkarılmış ve "güya" güçlendirme yapıldıktan sonra, taban yeniden ahşap olarak inşa edilmişti. Caminin her iki minaresi de yine şerifelerinin üst kısımlarından itibaren yenilenmişti.
Yeni Cami, yeniden ibadete açılışından yaklaşık 6 ay sonra, 6 Şubat'ta Kahramanmaraş merkezli ilk ve ikinci depremde büyük hasar olarak neredeyse tamamen yıkıldı. Yeni Cami’nin depremlerden etkilenmeyen tek bölümü ise, 110 yıl önceki üçüncü minare olarak da bilinen, şerefeden üst tarafı olmayan yarım minare oldu. Yaklaşık 20 milyon TL harcanan restorasyon ve onarımdan 6 ay sonra caminin adeta bütünüyle yıkılması, yapılan restorasyon ve güçlendirmenin ne denli 'kaliteli ve tekniğe uygun olduğu" tartışmalarını gündeme getirirken, büyük kısmı yıkılan caminin 'yeniden yapım' işini, depremde hasar gören Söğütlü Caminin yapımını da üstlenen Malatyalı Hayırsever İş İnsanı Hacı Bayram Kızılaslan üstlenmiş ve Vakıflar Genel Müdürlüğü ile protokol imzalamıştı.
Büyük masraflı onarım ve restorasyon işinin ihale edildiği Sur Yapı firmasından, yapılan işin teknik yetersizliğinin depremdeki tamamen yıkılma ile ortaya çıkmasına ve bu firmadan hesap sorulması gerektiği yolundaki değerlendirmelere rağmen, böyle bir işlem yapılmamıştı.
FOTOĞRAF: Yerli halk arasında ‘Teze Cami’ olarak da bilinen Yeni Cami, 6 Şubat depremleri sonrasında hazırlanan projeyle, 288 beton kazık üzerine betonarme bir yapı şeklinde ‘Yep Yeni Cami’ olarak inşa ediliyor..
6 Şubat 2023 depremlerinden sonraki ilk açıklamalarda, aslına uygun olarak yeniden inşa edileceği belirtilen Yeni Cami'nin, orijinal projesine göre yeniden inşa edilmesinin söz konusu olmadığı, hazırlanan projeyle caminin restore edilmesinin uygun bulunduğu bildirilmiş, yüklenici firma olan Adamak Restorasyon Limited Şirketine 900 gün yapım süresi tanınmıştı.
Yeni Camii’nin bahçesine asılan tabelada İşin adı; Malatya İli Battalgazi İlçesi Yeni (Hacı Yusuf Taş ) Camii Projelerinin Hazırlanması ve Restorasyonu (Uygulama) İşi olarak yer alırken, Kontrollük kısmında ise T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü Sanat Eserleri ve Yapı İşleri Daire Başkanlığı gösterilmişti.. Hayır sever iş insanı Hacı Bayram Kızılaslan, tabelada “sponsor” olarak belirtilirken, yüklenici firma ise, “ADAMAK RESTORASYON SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ” şeklinde yer almıştı.
Yeni Cami'nin, eski taşları kullanılarak yeniden inşa edilmesi gündeme gelmişti. Ana yapı ve minare taşları numaralandırılan caminin inşaatına başlanmıştı. Ayrıca, 6 Şubat'ta tepe külahları yıkılan iki minaresinin yanı sıra önceden de külahı olmayan eski yarım minaresi ayakta kalan Yeni Cami'de, anlaşılamayan bir nedenle kalan bu 3 minare de tamamen yıkılmıştı.
Ancak Yeni Cami'nin yeniden yapımını üstlenen Hacı Bayram Kızılaslan adlı işadamı, bir süre sonra Vakıflar Genel Müdürlüğü ile anlaşmazlığa düşünce, projenin sponsorluğundan ayrılmış, sadece Söğütlü Cami'nin yapımını üstlenmişti. Bu nedenle de, kentin "adı tarihi marka" olan yapılarından Söğütlü Cami'nin yeni yerinde "Söğütlü Hacı Bayram Camisi" olarak isimlendirilmesi de, tepkilere yol açmış ve yapımı üstlenen işadamının adının bir plakette yer almasının yeterli olduğu, caminin orijinal adına da dokunulmamasının gerektiği bildirilmişti.
HESAP SORULACAK MI?
Restorasyon ve onarımına başlanan Çınarlı Cami'nin, bu çalışmalar sırasında yeterli önlem alınmadığı için neredeyse tamamen çökerek yok olması, çalışmayı üstlenen firmadan hesap sorulup sorulmayacağını gündeme getirdi.
Bu konuda Malatya Valiliği, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Emlak Konut'un Malatya kamuoyuna açıklama yapmaları gerektiği ifade ediliyor.
Levent BARIŞ, malatyahaber.com
KAPAK FOTOĞRAFI: Çınarlı Cami'nin çarşı inşaatı sırasında binalar arasında ‘kaybedilmiş" olduğu görüntüsü.. Diğer fotoğraflar ve video, Çınarlı Cami’nin çeşitli dönemlerinin yanı sıra çökme anı ve sonrdasına ilişkin görüntüler içeriyor..
NOT: