İnönü Üniversitesi'nin ev sahipliğinde 28- 30 Nisan tarihleri arasında gerçekleştirilen Demografik Gelecek Zirvesi'26- Türkiye'de Doğurganlık Çöküşü İle Mücadele Çalıştayı'ndaki tartışmaların ve basın aracılığıyla kamuoyuna ulaşan saptamaların, Türkiye'nin mevcut olumsuz ekonomik ve sosyal koşullarına rağmen doğurganlığın teşvik edilmesi yönündeki hükümet politikasına ters düşmemek için 'politik' amaçlı 'suya- sabuna dokunmayan' bir şekilde yapılmasının uygun görüldüğü belirtiliyor. Demografik Gelecek Zirvesi ’26, bilimsel tartışmanın yerini gerçek temel nedenlerin değil, ideolojik kabullerin aldığı; ekonomik gerçeklerin, sosyal politika zaafiyetlerinin ve kadınların yaşam deneyimlerinin sistematik biçimde görünmez kılındığı bir tablo sunuldu .Zirvede, konuya ilişkin çok önemli, ciddi, gerçek ve bilimsel saptamalar yerine hamasi söylemlerle yetinildiği, gerçek nedenlere pek değinilmediği, toplantıda konşulanların nüfusun artmamasının bir beka ve milli güvenlik sorunu olduğunun yansıtılmasının, sorunun gerçek boyutunun görülmek istenmemesinden kaynaklandığı yorumlarına yol açtı.
KAYITLARA GEÇMESİ İÇİN..
Bilimsel Tartışmanın Yerine Geçen Politik Çerçeve
Demografik Gelecek Zirvesi ’26, Türkiye’de doğurganlık tartışmalarının bilimsel bir zeminden çok, politik bir çerçeveye sıkıştığını açık biçimde ortaya koydu. Ülkenin dört bir yanından gelen akademisyenlerin önemli bir kısmı veriye dayanmayan kişisel gözlemlerle konuşurken, “siyaset üstü” iddiasıyla açılan oturumlar mevcut iktidar çizgisine teşekkür ve övgü sıralanan bir kürsüye dönüştü. Düşen doğurganlık oranları üzerinden yaratılan panik havası, yaşlanmayı bir toplumsal tehdit gibi sunarken; kadınların istihdama katılımı ve ekonomik güçlenmesi, evlilik ve doğurganlık düşüşünün başlıca nedeni olarak işaret edildi. “Fırsat penceresi” söylemi sıkça tekrarlandı ama bu fırsatın kim için, ne adına olduğu açıklanmadı. Tüm bu tartışmaların ardından basına yansıtılan haberlerde ise zirvenin gerçek içeriğini ve çözüm önerilerini görünmez kılarak, eleştirilerin ve gerilimli başlıkların üzerini örten, neredeyse tamamen iktidar söylemiyle uyumlu bir metne dönüştü. Böylece, konuşulanların değil, konuşulması istenenlerin kayda geçtiği bir zirve izlenimi bırakıldı.
Alarmizm, Muğlak Kavramlar ve Gerçeklerin Üstünü Örten Söylem
Zirvenin en dikkat çekici anlarından biri, bazı protokol konuşmalarında kullanılan dilin bilimsel tartışmadan çok ideolojik bir alarmizme (Alarmizm, gerçek veya hayali bir tehdidin aşırı veya abartılı bir biçimde ikaz edilmesi) yaslanmasıydı. “Cinsiyetsizlik” gibi muğlak kavramlarla aile yapısının tehdit altında olduğu iddia edilirken, toplumda gerçekten kimlerin ötekileştirildiğine dair somut örnekler görmezden gelindi. Çocuğu olmadığı için “eksik” ya da “yarım” ilan edilen kadınların yaşadığı baskı yokmuş gibi davranılırken, çocukların maruz kaldığı istismar vakalarının nasıl aklandığına dair toplumsal hafıza tamamen dışarıda bırakıldı. Bazı konuşmacılar, doğurganlık tartışmasını biyolojik determinizme indirgerken “gen haritası”, “zeki ailelerin korunması” gibi ifadelerle toplumsal sorunları bireylerin özelliklerine bağlayan bir çerçeve kurdu. Oysa gençlerin neden çocuk sahibi olmak istemediğine dair yanıt, karmaşık genetik teorilerde değil; ekonomik güvencesizlikte, eğitimdeki eşitsizliklerde, istismar vakalarına yönelik cezasızlıkta ve geleceğe dair umutsuzlukta yatıyor. Aynı konuşmalarda kreşlerin öneminden söz edilmesi ise ayrı bir çelişki yarattı: Madem çözüm bu kadar açık, o halde yerelde neden hâlâ kamusal kreşler yaygınlaştırılmıyor? Eğitim politikalarına dair yapılan göndermeler de benzer bir tutarsızlık taşıyordu; mesleki eğitimin zayıflığı ile doğurganlık arasındaki ilişki kurulmaya çalışıldı, hatta tarihsel olaylara yapılan referanslar bile bağlamdan kopuk ve hatalıydı. Sonuçta, kürsüde dile getirilen söylem, toplumsal gerçekliği anlamaya çalışan bir yaklaşım değil; karmaşık demografik sorunları kültürel panik ve nostaljik bir düzen arayışıyla açıklamaya çalışan bir perspektif olarak öne çıktı.
Ekonomik Gerçeklik Görmezden Gelinirken
Zirvede yapılan sunumların büyük bölümünde çocuk sahibi olma isteğinin ekonomik koşullarla ilişkisi vurgulansa da bu koşulların gerçek boyutuna neredeyse hiç değinilmedi. Türkiye’nin önemli bir kısmının asgari ücretin altında yaşamaya çalıştığı, emeklilerin pazarlardan çürük sebze seçtiği, bayramda torununa harçlık veremeyecek hale geldiği bir ülkede doğurganlık tartışmasını yalnızca “maliyet” ve “kaynak yetersizliği” üzerinden yürütmek, ekonomik gerçekliği sterilize etmekten başka bir şey değil. Emekli maaşlarının “yük” olarak sunulması ise ayrı bir çarpıklık taşıyor; zira çalışanların maaşlarından yıllarca kesilen vergiler ve primler, yaşlılıkta bir lütuf değil, en temel haklarıdır. Bu noktada sorulması gereken soru, yaşlıların topluma yük olup olmadığı değil, yıllarca toplanan kaynakların neden istikrarlı bir sosyal güvenlik sistemi yaratamadığıdır. Akademik sunumlarda sıkça tekrarlanan “yapısal sorunlar” ifadesi, bu yapının nasıl ve neden çöktüğüne dair gerçek bir analizle desteklenmediği sürece boş bir kavrama dönüşüyor. Ayrıca evlilik oranlarının düşmesiyle doğurganlık arasına otomatik bir nedensellik yerleştirilmesi de tartışmanın dar bir kültürel çerçeveye sıkıştığını gösteriyor; zira evlenmeden çocuk sahibi olmanın mümkün olduğu bir toplumda bu ilişkiyi açıklamak için çok daha geniş bir sosyoekonomik analiz gerekiyor. Ekonomik kırılganlıkların, güvencesizliğin ve sosyal politikalardaki zafiyetlerin konuşulmadığı bir zeminde doğurganlık tartışması, toplumsal gerçekliği değil, yalnızca ideolojik bir beklentiyi yansıtıyor.
Göçün Yapısal Nedenleri Neden Konuşulmuyor?
Sunumlarda kırdan kente göçün doğurganlığı azaltan başlıca etkenlerden biri olduğu sıkça dile getirildi; ancak bu göçün neden gerçekleştiğine dair en temel yapısal dinamikler neredeyse hiç konuşulmadı. Neoliberal dönüşümün tarımı nasıl çökerttiği, küçük üreticiyi nasıl yoksullaştırdığı, insanların bir yatak bir bavulla kentlere yığılmasına yol açan ekonomik zorunluluklar, çarpık kentleşmenin nasıl teşvik edildiği… Bunların hiçbiri tartışmanın parçası yapılmadı. Kent yaşamının kadınlara sunduğu fırsatlar ise doğrudan “doğurganlığı azaltan” bir tehdit olarak çerçevelendi; sanki kadınların eğitim alması, meslek sahibi olması, kendi hayatını kurması başlı başına demografik bir sorunmuş gibi. Bu bakış açısı, toplumsal dönüşümü anlamaya çalışmak yerine, değişen yaşam biçimlerini suçlu ilan eden bir zihniyetin ürünü. Kadının istihdama katılımını doğurganlık düşüşünün temel nedeni olarak göstermek hem ekonomik güvencesizliği hem de sosyal politika eksikliklerini görünmez kılıyor. Oysa mesele, kadınların çalışması değil; çalışmanın güvencesiz, yaşamın pahalı, kentlerin yaşanamaz, sosyal devletin ise zayıf olması. Bu gerçekler konuşulmadıkça, doğurganlık tartışması toplumsal dönüşümü anlamaya çalışan bir analiz olmaktan çıkıp, kadınların hayatını daraltmayı hedefleyen bir söyleme dönüşüyor.
Sosyal Devletin Yokluğu
Bu çerçeveyi tamamlayan bir diğer iddia, yüksek maaş alan kadınların çocuk sahibi olmak istemediğiydi. Kadınların ekonomik güçlenmesini doğurganlık düşüşünün başlıca nedeni olarak gören bu yaklaşım, tartışmayı bilinçli biçimde tersyüz ediyor. Oysa görünmez kılınan gerçek çok daha basit ve çok daha yakıcı: Türkiye’de çocuk bakımının maliyeti, çoğu kadın için çalışmayı sürdürebilmenin önüne geçiyor. Kreş ücretleri, bakıcı maliyetleri, esnek olmayan çalışma saatleri ve iş güvencesizliği birleştiğinde, birçok kadın aldığı maaştan daha fazlasını çocuk bakımına harcamak zorunda kalıyor. Bu nedenle işten ayrılıp evde bakım üstlenen kadınların yaşadığı ekonomik kayıp, tartışmada neredeyse hiç yer bulmadı. Kadınların “yüksek maaş aldığı için çocuk yapmadığı” iddiası, bakım emeğinin tamamen kadınların üzerine yıkıldığı bir sistemde, asıl sorumluluğun kamusal politikalarda olduğunu görmezden geliyor. Sorun kadınların kazandığı para değil; çocuk bakımının kamusal bir hizmet olarak sunulmaması, sosyal devletin bu alanda geri çekilmesi ve bakım yükünün hâlâ tek taraflı biçimde kadınların omzuna bırakılması. Bu gerçekler yok sayıldıkça, doğurganlık tartışması toplumsal eşitsizlikleri görünmez kılan bir söylemden öteye geçemiyor.
Tarihsel Hafızanın Silinmesi
Kürsüden yöneltilen “İsteğe bağlı gebelik sonlandırmanın yasallaşmasına gerçekten gerek var mıydı?” sorusu da tartışmayı bugünün politik iklimine sıkıştırırken, bu düzenlemenin ortaya çıktığı tarihsel koşulları tamamen görünmez kıldı. O dönem anne ve bebek ölümlerinin yüksekliği, kadınların istemedikleri gebelikleri sonlandırmak için sağlıksız ve tehlikeli yöntemlere başvurmak zorunda kalması, sakat kalan ya da hayatını kaybeden kadınların hikâyeleri salonda hiç yankı bulmadı. İstenmeyen gebeliklerde cami avlularına bırakılan bebeklerin sayısındaki artış, çocuk esirgeme kurumlarının kapasitesini aşan yükü, kadınların milletvekillerine “Artık doğurmak istemiyoruz” diyerek yaşadıkları çaresizliği anlatması… Bunların hiçbiri tartışmanın parçası yapılmadı. Oysa isteğe bağlı gebelik sonlandırmanın yasallaşması, ideolojik bir tercih değil; kadınların hayatını korumak, anne ölümlerini azaltmak ve çocukların kurumsal bakım altında yığılmasını engellemek için atılmış bir halk sağlığı adımıydı. Bu tarihsel gerçekler yok sayıldığında, tartışma bilimsel bir zeminden uzaklaşıp, kadınların bedeni ve yaşamı üzerinde yeniden kontrol kurmayı hedefleyen dar bir söyleme dönüşüyor.
“Milli” Söylemin Dar Çerçevesi
Zirvede dile getirilen bazı çıkışlar, tartışmanın bilimsel bir zeminden ne kadar uzaklaşabildiğini gösteren çarpıcı örnekler sundu. “Politikaların milli olması” beklentisi, kapsamlı bir analizden çok, tartışmayı kapatan bir slogan işlevi gördü. Üstelik bu söylem, uzun yıllardır uygulanan aynı politikaların doğurganlık düşüşünü neden durduramadığı sorusunu tamamen dışarıda bıraktı. Sosyal politika tasarımının dünyada her zaman karşılaştırmalı örneklerden öğrenerek ilerlediği gerçeği yok sayıldı; sanki başka ülkelerin deneyimlerinden yararlanmak ulusal iradeye aykırıymış gibi… Sağlık sisteminin yeniden değiştirilmesi gerektiğine dair bir öneri de benzer bir tutarsızlık taşıyordu. Mevcut sağlık politikalarının zaten aynı dönem içinde tasarlanıp uygulandığı gerçeği, sanki ortada bambaşka bir yönetimin mirası varmış gibi konuşularak perdelemeye çalışıldı. Sürekli değiştirilen, her birkaç yılda bir yapboza dönen düzenlemelerin yarattığı güvensizlikten söz edilmedi. Oysa doğurganlık düşüşünü açıklarken bireylerin tercihlerini suçlamak yerine, sürekli revize edilen politikaların yarattığı belirsizliğe bakmak çok daha anlamlı olurdu. Bir sistem kendi kararlarının sonuçlarıyla yüzleşmek yerine sorumluluğu topluma yüklediğinde, tartışma bilimsel bir zeminden uzaklaşıp, politik bir savunma refleksine dönüşüyor.
Çalıştayın Ardından: Çözüm Yerine Suçlama Üreten Bir Yaklaşım
Tüm bu sunumların ardından gerçekleştirilen çalıştayda katılımcıların hangi çözümleri ürettiğini merak etmemek elde değil. Enflasyonun nefes aldırmadığı, temel ihtiyaçların bile lüks haline geldiği bir ülkede doğurganlığı artırmak için nasıl politikalar önerildi? Ekonomik güvencesizliğin, barınma krizinin, bakım hizmetlerinin yokluğunun konuşulmadığı bir zeminde hangi çözüm gerçekçi olabilir? Hepimiz yaşlanacağız, hepimiz öleceğiz; insan ömrünün uzadığı bir çağda demografik değişimin kendisi zaten kaçınılmaz. Kaçınılmaz olmayan şey ise kadınların hâlâ birer “üreme kaynağı” gibi ele alınması. Kadınların hayatı, arzusu, emeği, güvenliği yokmuş gibi konuşulan bu dil, toplumsal dönüşümü anlamaya değil, onu geri çevirmeye çalışan bir zihniyeti yansıtıyor. Eğer doğurganlık gerçekten bu kadar artırılmak isteniyorsa, bunun yolu kadınları suçlamaktan değil; eşitliği, özgürlüğü, güvenliği ve sosyal devleti güçlendirmekten geçer. Kadınların yaşamını değersizleştiren, şiddeti görmezden gelen, bakım yükünü tek taraflı dayatan bir politik çerçeveyle kimseyi ikna edemezsiniz. Toplum değişiyor, kadınlar değişiyor, hayat değişiyor. Bu değişimi tehdit değil, gerçek kabul etmek; eşitliği bir lütuf değil, hak olarak görmek zorundasınız. Aksi halde kurulan denklem baştan yanlış, sonuçları da kaçınılmaz olarak başarısız olur.
malatyahaber.com