Araştırmacı-gezgin-yazar Fikri Demirtaş, şehirde yaşayan insanların insani ihtiyaçları arasında yer alan umumi tuvaletlere ilişkin bir yazı kaleme aldı, öneriler getirdi.
Demirtaş’ın Şehrin Sessiz İhtiyacı: Medeniyetin Ölçüsü Olarak Kamu Tuvaletleri başlığıyla kaleme aldığı yazısı aşağıda yer alıyor.
***
Bir şehrin gelişmişlik düzeyi; gökyüzünü parselleyen beton blokların yüksekliğiyle değil, sokaklarındaki yaşamın kalitesi ve en temel insani ihtiyaçlara gösterilen zarafetle ölçülür. Gerçek bir şehir; vatandaşının en mahrem ihtiyaçlarını birer lütuf değil, temel bir hak olarak görür. Kamusal alanların, yani umumi tuvaletlerin hijyeni, ibadethanelerin ve okulların temizliği; o şehrin insanına verdiği değerin en berrak aynasıdır.
Kentin ruhu, en temel ihtiyaçların karşılandığı o en küçük birimlerde, yani sokaktaki nezakette saklıdır. Tuvalet deyip geçmemek gerekir; temiz ve güvenli tuvalet kullanımı, hastalıkların önlenmesinde hayati bir rol oynayan toplum sağlığı sigortasıdır. Malatya özelinde ve tüm modern şehirlerde şu hakikat haykırılmalıdır: Hijyenik bir tuvalet lüks değil; sosyal adaletin sokaktaki tezahürü ve insan onuruna yakışan bir haktır.
Kadim Bir Gelenek: Mabetlerin Kucaklayıcı Müştemilatı
Anadolu topraklarında yüzlerce yıldır yerleşim yerlerinin yaşam ritmi, inanç merkezlerinin etrafında şekillenmiştir. Tarihsel süreçte belediyecilik anlayışı, çarşıların göbeğinde bağımsız yapılar inşa etmek yerine, bu zaruri hizmeti mabetlerin şefkatli müştemilatına emanet etmiştir. Bugün belediyelerin çarşı merkezlerinde müstakil kamu tuvaleti inşa etme noktasındaki eksikliği, bu hayati yükü hâlâ mabetlerin omuzlarında bırakmaktadır.
Kişisel Bir Tanıklık: 2020 Malatya Gözlemleri ve Şehir Estetiği
6 Aralık 2020 tarihinde, Malatya’nın kalbinde gerçekleştirdiğim yerel medya saha çalışması sırasında, şehrimizin estetiği ve temel insani ihtiyaçlar noktasında iyileştirilmeye muhtaç bir tabloyla karşılaştım. Bu gözlemlerimi, yerel medyada kaleme aldığım "Malatya’da Umumi Tuvaletler" başlıklı yazımla kamuoyuyla paylaştım.
O dönem yaptığım tespitlerde, özellikle şehir merkezindeki cami tuvaletlerinin güncel şehircilik standartlarının çok gerisinde kaldığını vurguladım. Bu alanlar:
Zemin katın altında yer alıyor,
Engelli erişimine uygun olmayan fiziki şartlar barındırıyor,
Hijyen standartları açısından beklentileri karşılamıyordu.
ARŞİV FOTO: Yeni (Teze Cami) tuvalet girişi
6 Şubat depremi öncesindeki süreçte, bu çağrım Malatya Büyükşehir Belediyesi nezdinde karşılık buldu. Başlatılan "Temiz Tuvalet Kampanyası" çerçevesinde, bahsi geçen cami tuvaletlerinde gerekli tadilat çalışmaları yapılarak hijyenik ve modern bir ortam sağlandı. Bu adım, şehir sakinleri adına atılmış oldukça değerli ve estetik bir gelişmeydi.
O gün çektiğim fotoğraflar, acı bir gerçeği belgeliyordu: Camilerimizin bodrum katlarına, dik ve dar merdivenlerle inilen bu alanların hiçbiri yaşlı ve engelli vatandaşlarımızın kullanımına uygun değildi. Dizlerinde derman kalmamış bir büyüğümüzün veya tekerlekli sandalyeye mahkûm bir kardeşimizin o basamakları aşarak temel bir ihtiyacını karşılaması fiziken imkansızdı. Bu durum sadece bir tasarım hatası değil, aynı zamanda o vatandaşlarımızın şehir hayatından dışlanmasıdır.
Daha da düşündürücü olanı; Malatya’nın en işlek ana caddelerinde belediyelerimize ait, günün her saati hizmet veren tek bir örnek bağımsız tuvalete rastlamamış olmamdır. Bir modern kentin ana damarları sayılan caddelerde, belediye eliyle inşa edilmiş hijyenik bir yapının bulunmaması, yerel yönetim vizyonumuzdaki en büyük boşluklardan biridir.
Bodrum Katlarından Gün Işığına: Erişilebilir Hizmet
2020 yılında objektifime yansıyan merdivenli ve bodrum katındaki tuvaletler, Malatya’nın medeniyet karnesindeki kırık notlardır. Bugün 6 Şubat’ta Asrın Felaketi depremden sonra Malatya’yı yeniden inşa ederken; hijyeni bodrum katlarından çıkarıp, herkesin eşit ve onurlu bir şekilde ulaşabileceği, cadde seviyesinde, modern ve bağımsız bir mimariyle buluşturmak zorundayız.
Şehrin ruhu ibadethanelerde nefes alır; ancak bir mabedin gerçek büyüklüğü kubbesinin görkemiyle değil, sunduğu temizlikle ölçülür. "Temizlik imandandır" düsturu seccade ile sınırlı kalamaz. İbadethaneler toplumsal dayanışma merkezleridir; bu nedenle temel ihtiyaçlar para hesabına veya turnikelere hapsedilemez. Vatandaşın mabede girerken "cebimde para var mı?" kaygısı taşıması, sosyal belediyecilik anlayışında derin bir yaradır.
ARŞİV FOTO: Çınarlı Cami ve tuvaleti
Bir caminin temizliği kapı eşiğinde değil, tuvaletinde başlar. Eğer bir şehir, vatandaşını ibadethanesinin tuvaletinde mahcup ediyorsa, o şehrin "medeni" gelişiminden söz etmek mümkün değildir. Bu alanların temizliği, kısıtlı imkanlara sahip derneklerin veya işletmecilerin insafına terk edilemez. Belediyeler ve vakıflar sorumluluğu doğrudan üstlenmelidir:
Tam Ücretsiz Erişim: Cami tuvaletleri, vatandaşın vergileriyle aldığı en doğal "şehir hakkı" olarak tamamen ücretsiz olmalıdır.
Profesyonel Temizlik: Hizmet gönüllülükle değil; belediye bünyesindeki profesyonel ekiplerce, günün her saati yüksek standartlarda sunulmalıdır.
Tuvalet erişimi, kamusal özgürlüğün anahtarıdır. Özellikle 6 Şubat 2023 depremleri sonrası Malatya’da binaların ve ibadethanelerin yıkılmasıyla bu ihtiyaç bir "kriz" noktasına evrildi. Bu krizi aşmak için planlı bir yerleşim ağı şarttır:
Çarşı merkezi ve caddelerde, yaya trafiğinin kalbinde, insanların mağaza mağaza tuvalet aramak zorunda kalmayacağı bağımsız yapılar tuvaletler kurulmalıdır.
Semt pazarlarında konteynerler kurularak hijyen çözümü sağlanmalıdır. On binlerce esnaf ve vatandaşın buluştuğu semt pazarlarında modern, yüksek kapasiteli ve profesyonel yönetimli konteyner tuvaletler bir lüks değil, zorunluluktur. Sabit yapı imkanı olmayan pazar yerlerinde; iklimlendirmeli, kendi kendini temizleyen ve 7/24 bakımı yapılan bu akıllı üniteler, hem esnafın onurunu hem de halkın sağlığını koruyacak en pratik çözümdür.
Parklar ve yeşil alanlarda ise park dokusuna uygun, ahşap veya taş görünümlü, çevreci malzemelerden üretilen birimler yerleştirilmelidir.
Meydanlar, duraklar ve aktarma merkezleri; binlerce vatandaşın gün boyu kesişme noktasıdır. Bu stratejik alanlarda konumlandırılacak modern kabinler ve yüksek hijyen standartlı kamu tuvaletleri, sadece birer yapı değil; Malatya’nın misafirperverliğini ve modern şehir kimliğini temsil eden en temel konfor birimleridir. Yolculuk rotalarına yerleştirilecek bu erişilebilir üniteler, "akıllı ve insancıl ulaşım" vizyonumuzun en somut halkası olacaktır.
YAPAY ZEKA GÖRSELİ: Bir modern tuvalet örneği
İdeal Bir Kent Hizmeti Vizyonu: Mimari ve Teknik Öneriler
1. Evrensel Tasarım ve Erişilebilirlik
Tasarım, engelli veya yaşlı bir bireyin kimseye muhtaç kalmadan hareket edebileceği "engelsiz döngü" üzerine kurulmalıdır. Eşiksiz girişler, bebek arabaları için uygun rampalar ve tekerlekli sandalyenin dönebileceği genişlikteki kabinler standart olmalıdır. Yaşlılar için paslanmaz çelik tutunma barları mutlaka eklenmelidir.
2. Hijyen ve Temassız Teknoloji
Modern tasarımda "sıfır temas" hedeflenmelidir. Musluklar, sabunluklar ve sifonlar tamamen fotoselli olmalıdır. Bakteri üretmeyen antibakteriyel yüzeyler kullanılmalı; yüksek performanslı havalandırma sistemleri standart olmalıdır.
3. Yaş Gruplarına Özel Çözümler
Çocuklar için ergonomik lavabolar ve bağımsız bebek bakım odaları inşa edilmelidir. Acil durumlar için her kabinde yere yakın "yardım çağrı butonları" bulunmalıdır.
4. Güvenlik ve Estetik
Doğal ışıktan yararlanan, ferah ve kaymaz zeminli mekanlar tasarlanmalıdır. Dış cephede Malatya’nın yerel dokusuna uygun taşlar kullanılırken, girişlerde iç mekan bitkileriyle huzurlu bir ortam sağlanmalıdır.
5. Akıllı Yönetim: "Merkezi Hijyen Yönetim Sistemi"
Belediye bünyesinde dijital olarak izlenen, temizlik personeli ve malzeme durumunun anlık takip edildiği, vatandaşın puanlama yapabildiği bir sistem hizmet kalitesini artıracaktır.
Umut Verici Örnekler
Bazı belediyelerin modern uygulamaları ile AVM ve akaryakıt istasyonlarındaki ücretsiz, temiz hizmetler bu işin "nasıl yapılması gerektiğini" kanıtlıyor. Doğru planlama ve özenle umumi tuvaletler, nitelikli bir kamu hizmetine dönüşebilir
7/24 kesintisiz hizmetiyle bir kamu görevi üstlenen modern akaryakıt istasyonları, artık şehrin hijyen karnesidir. Malatya-Hekimhan yolu üzerindeki Özka Tesisleri, Türkiye ikinciliği ile taçlanan temizlik ve hizmet standardıyla, yerel yönetimlerimize 'ideal umumi tuvalet' konusunda ilham veren muazzam bir örnektir. Medeniyet, insana verilen bu değerle başlar.
Şehir Kültüründe Kavramlar ve Tanımlar
Kültürümüzde bu mekanlar farklı isimlerle anılmıştır: Hela, WC, lavabo, yüz numara, abdesthane, kenef, memişhane, hacet yeri, kademhane ve kabin.
Alaturka Tuvalet: Çömelerek kullanılan geleneksel ayaktaşlı sistem.
Alafranga Tuvalet (Klozet): Oturarak kullanılan, yaşlı ve engelliler için uygun Avrupa tarzı ünite.
Pisuvar: Kamusal alanlarda pratiklik sağlayan ayakta kullanım ünitesi.
***
Yazı ve fotoğrafların tamamı için şu linki ziyaret edebilirsiniz:
https://fikridemirtas44.blogspot.com/2026/03/sehrin-sessiz-ihtiyaci-medeniyetin.html#main
Fikri DEMİRTAŞ
KAPAK FOTO: Eski Söğütla Cami'nin tuvalet girişi
