Malatya denince akla ilk gelen hiç şüphesiz tescilli gururumuz kayısıdır.

Malatya denince akla ilk gelen hiç şüphesiz tescilli gururumuz kayısıdır. Ancak son yıllarda bu bereketli topraklar, yeşilin ve sarının en güzel tonlarını barındıran yepyeni bir lezzete ev sahipliği yapıyor: Trabzon hurması (halk arasındaki adıyla cennet hurması veya cennet elması).

İmar rantlarının gölgesinde kalan Malatya Yeşilyurt - Battalgazi ilçeleri kadim Asbuzu bağ köyleri Orduzu, Çarmuzu, Yakınca (Kileyik), Bostanbaşı (Barguzu), Konak (Banazı), Tecde, Yeşilyurt (Çırmıhtı), Gündüzbey ve Dilek’ e kadar Malatya’nın bahçeleri, artık sonbaharın sarı altın topuyla taçlanıyor.

Malatya’da Bir Göç Hikayesi: Hatay’dan Battalgazi İlçesine Uzanan Yolculuk

Ana vatanı Çin olan ve Türkiye’ye ilk kez 1920’lerde Fransızlar tarafından Hatay bölgesinde Frenk elması veya Fransız inciri adıyla tanıştırılan bu özel meyve, zamanla Anadolu’nun dört bir yanına yayıldı. Malatya’daki serüveni ise yaklaşık 30-40 yıl önce, Battalgazi bölgesindeki vizyoner çiftçilerin Hatay ve Trabzon’dan aşılı fidanlar getirmesiyle başladı. Sonraları Malatya Fidancılar ve Peyzajcılar Sitesinden temin edilen hurma fidanları zamanla şehrimizin verimli topraklarını, iklimini sevince meyve çeşitliliğimizin arasına katıldı.

İnsan sağlığına sayısız katkı sunan Trabzon hurması, zengin besin değerleriyle adeta doğal bir koruma kalkanıdır:

Göz Sağlığı ve Antioksidan Deposu: İçerdiği güçlü antioksidanlar sayesinde özellikle yaşlılarda göz sağlığını korumada etkilidir.

Bağışıklık Kalkanı: Yüksek C vitamini içeriğiyle vücut direncini artırır; soğuk algınlığı, grip ve astım gibi akciğer enfeksiyonlarına karşı koruma sağlar.

Sindirim Dostu: Zengin lif yapısı ile mide ve bağırsak sistemini çalıştırır, kabızlığı ve irritabl bağırsak sendromunu önler.

Tansiyon ve Kalp Sağlığı: Yüksek lif ve mineral dengesi sayesinde hipertansiyonu dengelemeye ve kalp sağlığını korumaya yardımcı olur.

Kan Yapımı ve Hücre Yenilenmesi: İçerdiği bakır, potasyum, mangan ve fosfor ile kırmızı kan hücrelerinin üretimine destek olur, bağışıklık mekanizmasını güçlendirir.

Kanserle Mücadele ve Kanama Kontrolü: A vitamini içeriğiyle kansere karşı hücre kalkanı oluştururken, anti-hemorajik özelliğiyle kanamaları kontrol etmede kullanılır.

Ancak yüksek karbonhidrat oranı nedeniyle şeker hastalarının günlük tüketimi yarım meyve ile sınırlandırması önerilir.

Kurutularak kışın tüketilen, reçeli ve marmeladı yapılan, olgunlaştığında ise eşsiz bir lezzet sunan Trabzon hurması, Malatya bahçelerinde hak ettiği yeri almıştır. Kayısı diyarında şimdi bu sarı altının şifalı rüzgarı esiyor.

Meyve Tezgahlarında Sıkı Gıda Denetimi Şart

Dalından erken koparılan muz ve Trabzon hurması gibi meyvelerin depolarda hızlı olgunlaşmasını sağlamak amacıyla geçmişte yaygın olarak karpit kullanılırdı. Suyla tepkimeye girdiğinde ortaya çıkardığı asetilen gazıyla meyveyi hızla sarartan bu maddenin, meyve dokusuna zarar verdiği ve insan sağlığı için ciddi tehdit oluşturduğu tespit edildi. Bu nedenle modern tarımda karpit terk edilerek; meyvelerin doğal yapısında da bulunan, zehir etkisi yapmayan ve Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından güvenli kabul edilen etilen gazı kullanımına geçildi.

Ancak halk sağlığının tam anlamıyla korunabilmesi için denetim mekanizmasının kesintisiz işlemesi büyük önem taşıyor. Hallerde, semt pazarlarında ve marketlerde satışa sunulan meyvelerin hala yasaklı olan karpit yöntemiyle sarartılıp olgunlaştırılmasının önüne geçilmelidir. Tüketicilerin sofrasına güvenle gıda ulaşabilmesi adına; İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Belediyeler ve İl Sağlık Müdürlüğü ekiplerinin gıda denetimlerini sıkılaştırması ve gerekli önlemleri kararlılıkla alması gerekmektedir.

Doğal Yöntemlerle Olgunlaştırma

Dalından sert ve buruk toplanan Trabzon hurmasını, hiçbir yapay kimyasala gerek duymadan ev ortamında tamamen doğal yollarla tatlandırmak mümkündür:

Sert hurmaları bir kâğıt torba veya poşetin içerisine yerleştirip yanlarına 1-2 adet sağlam elma koyarak ağzını kapatın. Güneş ışığı almayan serin bir ortamda bekletilen meyvelerde, elmanın salgıladığı doğal etilen gazı devreye girer. Bu sayede hurmalarınız 3 ila 5 gün içerisinde burukluğunu kaybederek bal gibi tatlanır ve yumuşar.

Geleneksel Kurutma Yöntemi: Trabzon hurmasını uzun süre saklamak için hem dilimleyerek hem de sap kısımlarından ipe asıp bütün halde kurutabilirsiniz. Her iki kurutma tekniğinde de başarının en temel sırrı, seçilen hurmaların henüz yumuşamamış, tam aksine sert ve olgunlaşmamış olmasıdır.

"Bereket Var, Alın Teri Değerini Bulmuyor"

11 Kasım’da Yeşilyurt’un (Çırmıhtı) Aspuzu bağ köylerinin şimdi mahallelerinin topraklarında üreticinin emeğini kasa kasa iş yerinde devralan hurma tedarikçisi Şafak Başpınar ve sebze halindeki tedarikçilerle yaptığım söyleşide, bu yılki hasat sezonunu ve meyve piyasasındaki derin çelişkiyi şu çarpıcı sözlerle özetliyorlar:

"Bu sene diğer birçok meyve gibi hurma da oldukça bereketli oldu. Ancak ne yazık ki ulusal medyada ve haberlerde gördüğümüz gibi, ülkemizin dört bir yanında üreticinin emeği dalında kaldı. Limon, mandalina, elma, hurma, üzüm, zeytin... Hiçbiri masrafını karşılamıyor; üretici işçilik parasını bile çıkartamıyor. Nedense ürün para etmiyor. Ekonomik şartlar, düşen alım gücü, yüksek işçilik maliyetleri ve astronomik mazot-ulaşım giderleri bu tablonun başlıca sebepleri."

Yaptığım saha araştırmaları ve piyasa gözlemlerim, bölgedeki ekonomik sıkıntının ve arz zincirindeki adaletsizliğin boyutlarını gözler önüne seriyor:

Üreticinin Çıkmazı: Malatya Sebze Hali’ne ilimizden ve il dışından gelen hurmalar, bahçelerden toplanarak 20 ila 30 TL gibi düşük rakamlarla el değiştiriyor. Artan gübre, ilaç, mazot ve işçilik maliyetleri hesaba katıldığında bu fiyat, üreticinin masrafını bile karşılamıyor.

Tüketicinin Mağduriyeti: Bahçede veya dalında kilosu bir bardak çay parası olan 15-30 TL'yi bile görmeden yok pahasına alıcı bulan ya da maliyetine bile katlanılamadığı için toplanamayan üzüm, elma ve hurma; semt pazarlarında ve market raflarında 50 ila 150 TL bandındaki etiketlerle tüketicinin karşısına çıkıyor.

Sonuç olarak, üretici de tüketici de kaybediyor.

Bir tarafta tapusundaki toprağa emeğini, alın terini döken ancak ürününü maliyetinin altında satmak zorunda kalan üretici; diğer tarafta ise cebindeki daralan bütçeyle temel gıdaya ve taze meyveye ulaşmakta zorlanan tüketici büyük bir mağduriyet yaşıyor. Malatya’nın geleneksel lezzeti olan kayısının, elmanın, hurmanın ve üzümün bu tablosu, tarımsal üretimde aracı zincirlerinin gözden geçirilmesi ve üreticinin korunması gerekliliğini bir kez daha acı bir şekilde hatırlatıyor.

Tarladan Sofraya Adalet: Üreticiyi de Tüketiciyi de Kurtarmanın Yolu

Gelişmiş tarım ülkelerinde —en somut örneğiyle Hollanda’da— bir çiftçinin tarlasında hangi ürünü ne kadar ekeceği, ürünü kaça satacağı ve ne kadar kâr edeceği sistemsel olarak baştan bellidir. Üretici, emeğinin karşılığını alacağını bilerek huzurla üretir.

Ancak ülkemizde neredeyse bütün tarım mahsullerinde tablo bunun tam tersidir. Üretici emeğinin karşılığını alamaz, ürününü tüccara ve komisyoncuya yok pahasına elden çıkarmak zorunda kalır. Buna karşın tüketici, market ve pazar reyonlarında sebze ve meyveyi 50 TL’den başlayıp 120-200 TL’ye varan fiyatlardan almak zorunda kalır. Bu çarpık fiyatlama zincirinin hem üreticiyi perişan ettiğine hem de tüketiciyi ezdiğine kim itiraz edebilir?

Ne yazık ki ülkemizde tarım üreticisi piyasanın insafına, daha doğrusu aracıların ve tüccarların tekeline terk edilmiş durumdadır. Güçlü bir devlet koruması ve etkin bir denetim mekanizması işletilmemektedir.

Devlet ve idareciler, üretim girdilerinden (gübre, mazot, ilaç, işçilik) ve her adımda vergisini almasını bilirken; ne yazık ki tarlada üreticinin, tezgahta tüketicinin yok oluşunu sessizce seyretmektedir. Uygulanan tarım politikaları, üretici ile tüketiciyi aynı mengenede boğmaktadır. İzlenen bu yanlış yolun hedefi sanki gelecekte yerli üretimi tamamen bitirmek, tarımı dışa bağımlı kılmak ve ithalat lobilerinin teşviklerle karnını şişirmekten ibarettir.

Bunun en taze ve acı örneğini kendi bahçemden biliyorum. Malatya’nın bereketli topraklarında, Bostanbaşı'ndaki hobi bahçemde kendi ellerimle topladığım yeşil Arjantin elmalarını ve Trabzon hurmalarını 20-30 TL’ye satmak zorunda kalıyorum. Fakat aynı ürün, manav ve market raflarında tüketiciye ulaşana kadar 50 TL ile 200 TL arasındaki bantlara fırlıyor. Üreten de yoksullaşıyor, tüketen de!

Çözüm İçin Ortak Akıl ve Somut Öneriler

Bu kısır döngü kaderimiz değildir. Üreticiyi koruyan, tüketicinin cebini rahatlatan adil bir düzen kurmak mümkündür ve bunun için acil olarak şu adımlar atılmalıdır:

1. Güçlü Üretici Birlikleri ve Kooperatifleşme: Teknik olarak üreticinin tek başına piyasaya tutunması imkansızdır. Ürünlerin değerinde satılabilmesi için üreticiler bölgelerinde güçlü kooperatifler altında birleşmelidir. Bu birlikler, hem girdi maliyetlerini (gübre, tohum vb.) düşürecek toplu alımlar yapmalı hem de ürünün pazarlık gücünü elinde tutmalıdır.

2. Tüketiciye Doğrudan Erişim (Kısa Tedarik Zinciri): Aracıları ve komisyoncuları devre dışı bırakan dijital ve fiziksel "Üretici-Tüketici Doğrudan Satış Ağları" kurulmalıdır. Belediyeler ve kooperatifler iş birliğiyle kurulacak üretici pazarları ve kooperatif marketler sayesinde, üretici ürününü daha yüksek fiyata satarken tüketici de çok daha uygun koşullarda gıdaya erişebilmelidir.

3. Sözleşmeli Tarım Modelinin Yaygınlaştırılması: Devlet, Hollanda modelinde olduğu gibi planlı üretimi teşvik etmelidir. Hangi ürüne ne kadar ihtiyaç olduğu önceden belirlenmeli, çiftçi ekim yapmadan önce taban fiyat garantisiyle desteklenmelidir. Ne ekeceğini bilmeyen çiftçi, hasat zamanı yaşadığı şokla üretimden koparılmamalıdır.

4. Etkin Denetim ve Şeffaf Fiyat Politikası: Tarladan markete uzanan süreçteki fiyat artışları (nakliye, depolama hariç haksız kâr marjları) sıkı bir şekilde denetlenmelidir. Fiyat spekülasyonlarına ve aşırı aracı kârlarına karşı yasal sınırlamalar getirilmelidir.

Atatürk, "Milli ekonominin temel prensibi tarımdır" diyerek bu topraklarda üretmenin ve üretenin ne kadar hayati bir milli güvenlik meselesi olduğunu asırlar öncesinden görmüştü. "Milletin efendisi köylüdür" inancıyla yola çıkan bu büyük vizyon; bugün tarlada emeği sömürülen, ürününü değerine satamayan çiftçinin ve market raflarında dirlik arayan tüketicinin yaşadığı çıkmazdan kurtuluşun da reçetesidir.

Tarım bir ülkenin yalnızca ekonomik değil, doğrudan doğruya bağımsızlık ve milli güvenlik meselesidir. Üretici yaşarsa millet yaşar. Gelin, Atatürk'ün işaret ettiği o aydınlık yolda; emeğin değer bulduğu, tarlanın bereketinin hem çiftçinin yüzünü güldürdüğü hem de halkın sağlıklı ve adil koşullarda gıdaya eriştiği bir tarım düzenini hep birlikte savunalım.