Kıymetli öğretmen arkadaşım Âşık Metin Özer —namı diğer Birfâni— ile baş başayım.

Hekimhan’ın eşsiz doğasıyla kucaklaşan Güzelyurt kasabası... Yüzyıllık heybetli ceviz ağacının dallarının arasından süzülen neşeli kuş cıvıltıları, rengârenk bahar çiçeklerinin baş döndüren kokusu ve hafif bir bahar esintisi… Ağacın gölgesine kurulmuş mütevazı çadırın hemen önünde, tüten dumanıyla iştah kabartan emaye çaydanlık ocakta ağır ağır demleniyor.

Ben Fikri Demirtaş; yılların öğretmeni, dostu ve yoldaşı olarak, bugün bu cennet köşesinde, halk ozanlığı geleneğinin yaşayan ulu çınarlarından biriyle, akrabam ve kıymetli öğretmen arkadaşım Âşık Metin Özer —namı diğer Birfâni— ile baş başayım. Demli çaylarımız bardağa dolarken, sözü Doğu Anadolu’nun bu kadim sesine, onun ömürlük sanat yolculuğuna, Cumhuriyet değerlerine ve Türk kültürüne bıraktım.

***

Fikri Demirtaş: Merhaba sevgili dostum, akrabam, meslektaşım... Güzelyurt’un bu büyüleyici atmosferinde, ceviz ağacının gölgesinde seninle bu söyleşiyi derinleştirmek benim için büyük bir onur. İstersen baştan başlayalım; bu toprakların, Hekimhan'ın suyu, toprağı seni nasıl bir çocuklukla sarıp sarmaladı?

Âşık Birfâni: Hoş geldin Fikri hocam. Şöyle çayından bir yudum al, demliği tazeledik tam vaktidir. 1 Nisan 1950’de, işte bu güzel coğrafyada, Hekimhan’ın Güzelyurt kasabasında dünyaya geldim. Dört kardeşin en küçüğüyüm. Anam acılarını ağıtlarla, babamsa güzel sesiyle türkülerle dile getiren insanlardı; sanatla ilk tanışmam onların o saf sesleriyle oldu. Doğduğum kasabanın eşsiz güzellikleri, bahçeleri, kuş sesleri ruhuma öyle bir işledi ki, saza ve şiire yönelmemdeki en büyük etken doğanın ta kendisiydi.

Fikri Demirtaş: Öğretmenlik gibi kutsal bir mesleği seçtin, yıllarca bu uğurda koşturdun. Sivas İlk Öğretmen Okulu yılları nasıl başladı, o günlerden bugüne neler kaldı hafızanda?

Âşık Birfâni: 1968-1969 eğitim-öğretim yılında Sivas İlköğretmen Okulu sınavını yatılı olarak kazandım. Orası benim hem birey olarak olgunlaştığım hem de sanatımı şekillendirdiğim bir ocak oldu.

On iki yıl sınıf öğretmenliğinden sonra resim, müzik ve iş teknik derslerinin öğretmenliğini yaptım. Anadolu Üniversitesi AÖF Eğitim ön lisans programını da tamamlayıp 27 yıl Muş ve Malatya’da gururla öğretmenlik yaptıktan sonra 1998’de emekli oldum. Bu arada 1971’de aynı kasabadan Zibet Hanım'la hayatımızı birleştirdik. Barış, Özlem ve Sevgi adında üç çocuğumuz oldu. Hayatımın en büyük zenginliği ailem ve öğrencilerim oldu.

Malatya İlçe Rehberi

Metin, Metinî, Hitabi ve nihayetinde Birfâni

Fikri Demirtaş: Şiire erken yaşlarda başladığını biliyoruz. Peki, o mahlas değiştirme serüvenin nasıl gelişti?

Âşık Birfâni: Daha ilkokul yıllarındayken karalamaya başladım. Ama 17 yaşındayken gördüğüm o rüya milat oldu bana. Âşık olmam için o rüyanın sihirli iklimi hâlâ tazedir belleğimde. Rüyamda yazdığım şiirlerden bağlama çalıp türkü söylüyordum. Gözlerimi kapattığımda hâlâ kulaklarımda çınlar o gaybden gelen ses; boynumda sızlayan bağlama düzeni dilimde kendi dizelerimin âhengi… O gece rüzgâr Güzelyurt bağlarından esmiş, ruhuma bir ozanın sızısını bırakmıştı. Sanki gaipten bir el dokunmuş, kelimeleri bana yâr, türküleri bana yoldaş eylemişti.

Önce Metin ve Metinî mahlaslarını kullandım. 1983-1990 yılları arasında Hitabi oldum. Sonra ise Birfâni mahlasına büründüm. Tevriyeli kullanmayı severim; “Bil ki şu yiyimli içimli handa / Birfâni yolcuyuz aynı zamanda” derken insanın bu yalandan dünyadaki geçiciliğini anlatmak istedim. Lebdeğmez tarzı şiirlerde ise b, f, m, p, v seslerini kullanmamak adına Güzelyurtlu Özer veya Âşık Özer mahlaslarını da seçtiğim oldu.

Fikri Demirtaş: Saz çalmayı öğrenme hikâyen de romanlara konu olacak türden. Ağabeyin Yılmaz Özer’in (Âşık Mutsuz) cezaevine girmesi ve o dönem yaşadıkların...

Âşık Birfâni: Ah, o günler... Ağabeyim Yılmaz Özer (yanda birlikte göründüğümüz fotoğrafta soldaki) 13 Mayıs 1967’de cezaevine düştü. Ben de aynı yılın Eylül ayında Sivas İlköğretmen Okuluna gidecektim. Mayıs ayından itibaren içimdeki ağabey hasretiyle kavruluyor, uykularımda bile saz sayıklıyordum. Bir sabah uyandığımda başucumda babamın aldığı o sazı gördüm! Kendi kendime çalışarak başladım çalmaya… Sonraki süreçte cezaevindeki abimi her ziyarete sazımla gittim, ondan dersler aldım. Abim Âşık Mutsuz, Sefil Selimî ve Âşık Cansever benim bu yoldaki üç usta dağım oldu.

Fikri Demirtaş: Metin hocam Hekimhan’dan Arguvan’a, Sivas’tan Erzincan’a ve Maraş’a kadar uzanan bu ulu ozanlar coğrafyasında, özellikle alevi ozanların usta malı deyişlerini, semahlarını, türkülerini büyük bir gönül zenginliğiyle çalıp söylüyorsun. Radyolardan kulak kesildiğin, bizzat saz çalarak ve şiirlerini okuyarak içselleştirdiğin bu zenginlik, Anadolu'nun kardeşlik köprüsünü kurmada nasıl bir rol oynuyor?

Âşık Birfâni: Ah Fikri hocam, yüreğimin en hassas yerine dokundun. Bizim bu coğrafya —Hekimhan, Arguvan, Sivas, Erzincan, Maraş— taşını toprağını öpeceğimiz, koca bir ozanlar ocağıdır. Biz bu topraklarda Pir Sultan’ın, Karacaoğlan’ın, Veysel’in nefesiyle büyüdük.

Bak, benim köklerim Sünni bir aileye dayanır; ancak bizim evimizde, ocağımızda türkülerin, deyişlerin mezhebi, meşrebi olmazdı. Biz Yunus Emre’nin "Yaradılanı severiz Yaradan’dan ötürü" düsturuyla yoğrulduk. Bir Alevi ozanın deyişini dilime doladığımda, sazımın teline vurduğumda o acıyı, o sevgiyi, o hakikat arayışını hücrelerimde hissederim. Çünkü türküler ve deyişler bu milletin ortak gözyaşı, ortak gülmesidir.

Gençliğimizde radyoların başında sabahlardık; o cızırtılı seslerle yayılan deyişleri, usta malı türküleri ezberler, sazımızın perdelerinde canlandırırdık. Sivas İlköğretmen Okulu yıllarımda, oradaki kültürel iklimde bu birikim daha da olgunlaştı. Mesela alevi bir ozanın deyişindeki o derin felsefe, insan sevgisi ve Hak âşinalığı ile bizim geleneksel türkülerimiz aynı pınardan içer. Bu topraklarda Alevi’siyle Sünni’siyle hepimiz aynı kilimin örülmüş desenleriyiz. Sazın teli kimin elinde olursa olsun, vurulduğunda çıkan ses kardeşlik sesidir, insan sesidir, Hakk'ın sesidir. Biz sanatımızla bu birliği, bu can yoldaşlığını yaşatmaktan başka ne yapabiliriz ki?

Fikri Demirtaş: Eserlerinde, hayat felsefende ve duruşunda Cumhuriyet değerleri ile Atatürk sevgisinin çok ayrı bir yeri var. Kitabının teşekkür bölümünde bile O’nun dehasına vurgu yapıyorsun. Atatürk’ün sanata, sanatçıya ve özellikle Cumhuriyet’in laiklik ilkesine bakışını bir ozanın gözünden nasıl değerlendiriyorsun? Birfâni bu değerleri şiirine ve yaşamına nasıl taşıdı?

Âşık Birfâni: Fikri hocam, çok derin bir yaraya parmak bastın. Bizim yetiştiğimiz o şanlı köy enstitüleri ruhu ve İlköğretmen Okulları, Cumhuriyete ve Atatürk’e borçlu olduğumuz aydınlanma ocağıdır. Ulu Önder Atatürk, "Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir" derken, bu toprağın ozanlarına, sanatçılarına en büyük onuru ve vizyonu vermiştir. Laiklik ise bu ülkede inançların, düşüncelerin, sanatın ve kültürün özgürce nefes almasının en büyük teminatıdır. Laik Cumhuriyet sayesinde bu milletin evladı bağrından ozanlar, ressamlar, öğretmenler çıkarabildi. Ben bir öğretmen ve Âşık Birfâni olarak, elime sazı alıp halkın içinde türkü söyleyebiliyorsam, bunu o aydınlık cumhuriyet reformlarına borçluyum. Atatürk’ün akıl ve bilime dayanan yolu, bizim sazımızın da perdesidir, telidir.

Fikri Demirtaş: Âşıklık geleneği, yüzyıllardır Türk dilinin ve kültürünün sarsılmaz kalesi oldu. Günümüzde bu mirası yaşatmak, özellikle genç kuşaklara aktarmak neden bu kadar hayati? Türk diline ve kültürüne sahip çıkan bir halk ozanı olarak neler hissediyorsun?

Âşık Birfâni: Dilimiz, kimliğimizdir dostum. Yunus’un, Pir Sultan’ın, Dadaloğlu’nun, Aşık Veysel’in, Mahzuni’nin dili bu toprakların mayasıdır. Halk ozanları bu milletin hafızasıdır. Sevinci de hüznü de en saf Türkçe ile söze dökenlerdir. Bugün ne yazık ki küreselleşme rüzgârıyla dilimiz ve kültürel değerlerimiz bir yozlaşma tehlikesiyle karşı karşıya. İşte tam da bu noktada, şiirlerimizde arı Türkçeyi kullanmak, halk söyleyişlerini yaşatmak bir insanlık ve vatandaşlık borcudur. Gençlerimize sesleniyorum: Kendi köklerinden kopan bir çınar, en hafif rüzgârda devrilir. Türkülerimize, dilimize, ozanlarımızın bıraktığı bu asırlık mirasa sahip çıkmalıyız.

Âşık Birfâni yılların izini taşıyan ama bakışlarındaki o genç ve coşkulu merakı hiç kaybetmeyen gözleriyle uzaklara dalıyor. Konuşurken elleri, ezgilerin doğduğu o toprakları çizer gibi zarif bir ritimle hareket ediyor. Yüzüne yayılan tebessüm, geride bıraktığı dağlar kadar kat ettiği yolları, tattığı vefasızlıkları ve nihayetinde eriştiği huzuru müjdeliyor. Elimde defterim, karşısında heyecanla dinlemeye durduğum bu usta ozana merakla soruyorum:

Fikri Demirtaş: Üstadım, yarım asrı aşan bu sanat yolculuğunda nice yarışmalardan ödüllerle döndün, radyo, televizyon programları yaptın, kitaplar çıkardın. 2019 yılında yayımlanan ‘Bütün Güzellere Dağıttım Seni’ isimli eserinden bahsetmezsek olmaz, bize biraz bu kitabın hikâyesini anlatır mısın?

Âşık Birfâni: (Yüzünde çocuksu bir parıltı beliriyor, gözleri sevinçle etrafa yayılıyor. Derin bir nefes alıp o günlerin mutluluğunu yeniden yaşayarak anlatmaya başlıyor)

Çok değerli Halil Kaynarca ağabeyimin desteği ve eğitimci araştırmacı-yazar Süleyman Özerol ile birlikte hazırladığımız bu eser, Mart 2019’da Ankara’da basıldı. Kapak fotoğrafı da senin bizim evde çektiğin fotoğrafı kullandık. İçinde 151 şiirim yer alıyor. Kültür Bakanlığından, çeşitli dernek ve belediyelerden aldığım ödüller oldu; Halk Ozanları Kültür Derneği, İLESAM üyeliğim ve İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Prof. Dr. Hasan Kavruk ile hazırladığımız Geçmişten Günümüze Malatya Şairleri kitabı da yaşamımda önemli bir yer tutar.

Malatya İlçe Rehberi

Hakkımda, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı yüksek lisans tezi (Mahmut Ercil: Malatyalı Âşık Birfâni, Hayatı Sanatı ve Şiirleri, Elazığ 2008), Gaziantep Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih, İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitim Bölümlerinde lisans tezleri hazırlandı.

Fikri Demirtaş: Ozanım, hatırlarsın; İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hasan Kavruk’un isteği üzerine Malatya Valisi Ulvi Saran dönemin de Malatya Valiliğinin yayınlayacağı kitaplar arasında çıkması için basıma hazır 1100 şiirinin bulunduğu o kalın taslağı, odasında resmi bir tutanakla kendisine teslim etmiştik. İçimizde eserlerinin hak ettiği değeri bulacağına dair büyük bir inanç vardı. Aradan yıllar geçti, merak ediyorum: O şiir dosyası o günden bu yana ne durumda, nihayet basılacak mı?

Ozan Birfani: (Derin bir iç çekerek başını sallar) Fikri hocam sorma… O şiir dosyası Hasan Hoca’nın masasında, o odanın köşesinde tam üç koca yıl bekledi. Zaman aktı, biz umutla haber bekledik; ama ne ses çıktı ne de bir adım atıldı. Hatırlasana o günü; hayal kırıklığıyla dolup taşarak üniversiteye gitmiş, omuz omuza verip yılların emeği olan o dosyayı Hasan Hoca’nın odasından birlikte geri almıştık.

Malatya Haber Aboneliği

Fikri Demirtaş: Peki üstadım, bu uzun ve gururlu yolda yürürken seni en çok üzen, eserlerinle ilgili haksızlığa uğradığın anlar oldu mu?

Âşık Birfâni: (Yüzündeki neşeli tebessüm bir anda yerini derin bir hüzne ve haklı bir siteme bırakıyor. Ses tonu alçalıyor ama kararlılığından hiçbir şey eksilmiyor)

Olmaz mı? 'Gül Yüzlüm' adlı eserimi Ali Sezer ve sözü müziği kendininmiş gibi kasete okudu. Sonra aynı eseri sevgili Canan Özacar, söz - müzik Âşık Birfani olarak okudu. (Yüzüne yeniden o haklı mücadelenin huzuru yayılıyor, başını hafifçe sallayarak geçmişin başarı defterini aralıyor) Ama çok şükür, emeklerimin karşılığını da her zaman aldım. Hatırlarsın o yarışma heyecanlarını:

• 1986 yılında Ankara Halk Ozanları Kültür Derneği'nin açtığı "Sevgi ve Barış" konulu şiir yarışmasında ikincilik,
• 1987 yılında aynı derneğin açtığı "Okul ve Öğretmen" konulu şiir yarışmasında birincilik,
• 1988 yılında "Özgürlük ve Demokrasi" konulu şiir yarışmasında üçüncülük,
• 1995 yılında Kültür Bakanlığı'nın açtığı "Aile ve Toplum" şiir yarışmasında ikincilik ödülü aldım.

Fikri Demirtaş: Şiirlerin, türkülerin mutfağında kimler el verdi sana? Kimlerle yürüdün bu yolda?

Âşık Birfâni: (Ağabeyi Yılmaz Özer’in adını andığında yüzü yeniden aydınlanıyor, sesindeki minnettarlık odayı sarıyor) Yirmiyi aşkın şiirimi ağabeyim Yılmaz Özer müziklendirdi. Söz ve müzik kendime ait "Gül Yüzlüm, Bir Fırtına Esti, Ötme Bülbül, Birfani Geçti" gibi eserlerim var. Her birinin arkasında emeğin, göz nurunun alın teri var.

Fikri Demirtaş: Bir de ekranlar var tabii. Malatya Güneş TV'deki o unutulmaz program günlerin... Onları nasıl hatırlıyorsun?

Malatya İlçe Rehberi

Âşık Birfâni: (Gözlerinin içi gülüyor, stüdyoda yaktığı türkülerin coşkusu yeniden canlanıyor içinde)
1999-2004 yılları arasında Malatya Güneş TV'de “Dost Dost Diye!” Halk ozanları tanıtım amaçlı programı hazırlayıp sundum. O stüdyoda halkımızın ozanlarıyla kucaklaşması, türkülerin ezgilerin havada uçuşması ömrümün en güzel sayfalarından biridir; o günlerin gururu hâlâ içimi ısıtıyor.

(Derin bir nefes alıp o günlere doğru tatlı bir yolculuğa çıkar gibi gülümsüyor). Tabii sadece TV ekranıyla sınırlı kalmadı bizim ozanlık yolculuğumuz... Ağabeyim Yılmaz Özer (Âşık Mutsuz) ile omuz omuza verip Diyarbakır, İzmir, Ankara ve Türkiye'nin Sesi TRT radyolarında konuk olduk; sazımızın avazını, sözümüzün harını mikrofonlardan tüm memlekete duyurduk.

ARŞİV FOTO: Foto Spor Yusuf Uğrar, Celal Yalvaç, İsrafil Ercan, Metin Özer, Fikri Demirtaş

Fikri Demirtaş: Metin hocam, şimdi gözlerimi kapatıyorum da aklıma o eski günler, o unutulmaz anlar geliyor. Malatya’nın duayen gazetecisi, şehrin yaşayan hafızası; tarihi yerlerin fotoğrafları, paha biçilmez araştırma yazılarının arşivi ve binlerce kitapla dolup taşan o ofis dairesi... Rahmetli Celal Yalvaç amcaya birlikte yanına nasıl giderdik, o saatlerce anlatır biz nasıl büyük bir hayranlıkla dinlerdik! Yaşı ilerlemişti, kulağı biraz ağır işitirdi ama gönül kulağı öyle bir açıktı ki her kelimesi tarih kokardı. Eğitimci yazar gazeteci Süleyman Özerol’un çıkardığı, benim de yazar olarak kaleme sarıldığım Hekimhan Kültür ve Sanat Dergisi’ni de heyecanla takip ederdi. Hatta her yeni sayıyı bizzat götürüp kendisine ben teslim ederdim. O kıymetli insanla ve o hatıralarla ilgili neler söylemek istersin?

Malatya İlçe Rehberi

Âşık Birfâni: Ahh Fikri hocam, yüreğime dokundun, yarasını deştin. Celal Yalvaç abiye birlikte o dairesine adım atmak, sadece bir ziyarete gitmek değil, Malatya’nın köklerine, gizli kalmış tarihine yolculuk yapmaktı. O oda, sıradan bir ofis değil, bu memleketin tapu dairesi gibiydi. Her köşesinde bir belge, bir fotoğraf, yılların emeği olan binlerce kitap dururdu.

Kulağı az duyardı ama inan ki hissiyatı, kavrayışı o kadar kuvvetliydi ki gözlerimizin içine bakarak konuşurdu. Biz susar, o konuşurdu; biz dinlerken sanki bir romanın sayfaları arasında gezinirdik. Malatya’nın geçmişini, eski sokaklarını, unutulmuş simalarını ondan dinlemenin tadı bir başkaydı. Süleyman Özerol’un çıkardığı Hekimhan Kültür ve Sanat Dergisi’ni sabırsızlıkla bekler, her sayı çıktığında senin getirip önüne koyuşundaki o sevinci, derginin yapraklarını titreyen ellerle tek tek çevirişini hiç unutamam. O dergide yazılan her satıra değer verir, memleket sevdasıyla yanan her kaleme o büyük tecrübesiyle omuz verirdi. Mekânı cennet olsun. Celal amcalar, o hafızalar göçüp gittikçe bu şehir biraz daha sessizleşiyor, biraz daha öksüz kalıyor. Ama bizim yüreğimizde ve yazdığımız her satırda o çınarlar yaşamaya devam edecek dostum.

Fikri Demirtaş: Ağzına, yüreğine sağlık üstadım. Son olarak okuyucularımıza, bu toprakların gençlerine neler söylersin?

Âşık Birfâni: Şöyle diyorum hocam:

"Bil ki şu yiyimli içimli handa
Birfâni yolcuyuz aynı zamanda
Yolları yol yapan izlerdir amma
Hüner izde değil iz bırakanda"


İnsanın gönül dünyası zenginse, dünya malının hiçbir kıymeti yoktur. Çocuklara, kuşlara, güllere, laik Cumhuriyete ve bu toprağın değerlerine sımsıkı sarılsınlar. Sevgiyle, dostlukla kalın...

Ocağın ateşinde çaylar yudumlanırken, Güzelyurt’un akşam seherine doğru Âşık Birfâni’nin dilden dile yayılan türkülerinin ve Cumhuriyet sevdasının neşesi yayılıyor.

Enkaz Altında Kalan Bir Ömür ve Mersin’e Uzanan Yol

Malatya’nın kültürüne, eğitimine ve halk ozanlığı geleneğine yıllarını veren kıymetli dostumuz Eğitimci Halk Ozanı Birfani (Metin Özer), 6 Şubat 2023 depremlerinde Malatya’daki binlerce yuva gibi kendi ocağını da kaybetti. Evinin yıkılmasıyla birlikte bir ömürlük hatıraları, eşyaları ve en acısı da “Bütün Güzelleri Dağıttım Seni” adlı şiir kitabından bir balya halinde duran 250 adet eseri enkaz altında kaldı.

Malatya İlçe Rehberi

Kitaplarının ve yazılı emeğinin enkazdan çıkamayışının duyduğu derin üzüntüyü her vesileyle dile getiren Ozan Birfani, deprem sonrasında ailesiyle birlikte Mersin’e yerleşti. Bugün Mersin’de, kalbi hala doğduğu topraklarda ve Malatya’nın türkülerinde çarparak hayat mücadelesine ve sanatına devam ediyor.

Malatya İlçe Rehberi

Bu söyleşiyi, hem yıkılan şehrin hafızasına bir vefa hem de ozanın silinmeyen kalemine bir selam olması niyetiyle nihayetlendiriyoruz. İyi ki varsın Ozanım...

GÜL YÜZLÜM

Ne diyecek isen söz ile söyle
Gözlerime bakıp durma gül yüzlüm
Beni can evimden vurup da öyle
Öldürüp kanıma girme gül yüzlüm

Seyredersin pul pul olup dağılsam
Kurtarmazsın gözlerinde boğulsam
Merhaba demeye lâyık değilsem
Hakk'ın selâmını verme gül yüzlüm

Öldürmeden evvel kabrimi kazıp
Geriye çekilme baş taşım yazıp
Çarksız bıçaklarla derimi yüzüp
Temmuz sıcağına serme gül yüzlüm

Dirilmez mi BİRFÂNİ de öldüyse
Yaşamaz mı maksudunu bulduysa
Zulmetmeye kalbin karar kıldıysa
Açtığın yarayı sarma gül yüzlüm

Metin Özer Birfâni

(Müziklendirdiğim eserlerimdendir. THM sanatçısı Canan Özacar'dan dinleyebilirsiniz GOOGLE)